Elektron kitab

Azər bir aylıq səfərdə çoxlu kitab oxumaq istəyir, amma avtomobilin yük yerində ailənin başqa əşyaları da olduğuna görə bütün kitablarını götürə bilmir. İnformatika müəlliminin bəzi saytlarda kitabların elektron variantlarının olduğunu deməsi onun yadına düşür. Qalacağı yerdə internet tapdıqdan sonra kitabları kompüterinin yaddaşına yükləyir və bu toplunu öz elektron kitabxanası adlandırır. Dərslik sonra şagirdə öz elektron kitabxanası üçün qovluq təsnifatı qurmağı təklif edir.

Burada üç anlayışı ayırmaq vacibdir. Elektron kitab faylı mətnin elektron formatda saxlanan variantıdır. Elektron kitabxana həmin faylların yaddaşda təşkil olunmuş toplusudur. Mətn elektron kitab sözünü xüsusi oxu qurğusu mənasında da işlədir. Azərin ayrıca qurğu almaq lazım olduğunu düşünməsinə müəllim Yox cavabı verir: yüklənmiş kitabları mövcud kompüterdə də oxumaq olar. Xüsusi qurğunun üstünlüyü mətnə görə hər yerdə istifadəyə və böyük kitabxananı özü ilə daşımağa şərait yaratmasıdır.

Müəllim elektron materiallarda axtarış aparmağı, tanış olmayan sözün izahını tapmağı, müəyyən dillərə tərcümə etməyi, audio və videodan istifadəni üstünlüklər sırasında göstərir. Elektron lüğətdə sorğu yazmaqla sözün izahını avtomatik tapmaq mümkündür. Multimedia eyni məlumatı mətn, audio və video kimi müxtəlif vasitələrlə təqdim etməyə kömək edir.

Kağız və elektron kitab münasibəti mətnin əsas mübahisəsidir. Müəllim elektron formatın yaranmasının kağız kitabı mütləq aradan qaldıracağını qəbul etmir. Kino və televiziyanın yaranmasına baxmayaraq teatrın yaşaması köhnə və yeni formaların yanaşı mövcud ola bilməsinə nümunədir. Müəllimin bədii əsər və roman üçün nəfis çap kitabına üstünlük verməsi onun mətn daxilindəki mövqeyidir. Sorğu ədəbiyyatı, lüğət, ensiklopediya və tədris materialında isə elektron axtarış və daşınma üstünlüklərini vurğulayır.

Maqsud müəllimin “Afərin, oğlum, sən çox ağıllı bir iş görmüsən!” sözlərində Afərin razılıq və tərif bildirən nidadır; bu kontekstdə onu Əhsən sözü ilə əvəz etmək olar. Söz ehtiyatında notbuk daşına bilən kompüterdir. Yaddaş kartı rəqəmsal məlumatın saxlandığı kiçik daşıyıcıdır. Format məlumatın elektron şəkildə təşkil və saxlanma formasıdır. Multimedia mətn, səs və görüntünün birlikdə istifadəsidir; audio isə səs məlumatıdır.

Dil tapşırığında modal söz danışanın fikrə münasibətini dəyişir. 'Maqsud müəllim kartı notbuka taxıb orada yerləşdirilmiş kitabların kataloqunu nəzərdən keçirirdi, deyəsən, şagirdindən razı qaldı' cümləsində deyəsən ehtimal yaradır. Onu şübhəsiz ilə dəyişmək danışanın əminliyini artırır, lakin bu dəyişiklik hadisəni xarici sübutla təsdiqləmir; yalnız danışanın mövqeyini gücləndirir.

“Axı əşyaları da götürmək vacib idi” cümləsində Axı fikri əsaslandıran ədatdır. Onu məgər ilə dəyişəndə 'Məgər əşyaları da götürmək vacib idi?' sualı yaranır. Ədatın dəyişməsi cümlənin məqsədini və intonasiyasını dəyişir.

“Mən ona demişdim ki, hamını öz arşını ilə ölçməsin” cümləsində ki iki predikativ hissəni bağlayır. Ki mən sözündən sonra işlənəndə 'Mən ki ona demişdim...' formasında danışanı vurğulayan ədata çevrilir. Eyni səslənmə cümlədəki mövqeyə görə fərqli qrammatik funksiya daşıyır.

Durğu işarələri modal və köməkçi sözlərin sərhədini göstərir: 'Əgər inkişaf yoxdursa, deməli, durğunluq gözlənilir'; 'Bəli, kommersiyada dostluq yoxdur'; 'Axı mən həmişə deyirdim ki, bu əla ideyadır'; 'Bağışlayın, vallah, mən səhv etmişəm'; 'Əgər eksperiment baş tutmayıbsa, deməli, nəsə qaydasında deyil'; 'Kim ki öyrətməyi bacarır, o da idarə edir'. Bəli cümlənin əvvəlində vergüllə ayrılır, deməli və vallah ara mövqedə iki tərəfdən vergül alır, ki isə özündən əvvəl ayrıca vergül tələb etmir. Qrammatik əsasları sayarkən vergülün və ya feil formasının sayına yox, predikativ münasibətə baxılır. ‘Əgər inkişaf yoxdursa, deməli, durğunluq gözlənilir’ cümləsində inkişaf — yoxdursa və durğunluq — gözlənilir; ‘Bəli, kommersiyada dostluq yoxdur’ cümləsində dostluq — yoxdur; ‘Axı mən həmişə deyirdim ki, bu əla ideyadır’ cümləsində mən — deyirdim və bu — əla ideyadır əsasları var. ‘Bağışlayın, vallah, mən səhv etmişəm’ nümunəsində Bağışlayın başlanğıcdakı nəzakət formasıdır, vallah isə danışanın münasibətini bildirən modal sözdür. Vallah iki tərəfdən vergüllə ayrılır; açıq mübtəda-xəbər əsası mən — səhv etmişəm şəklindədir. ‘Əgər eksperiment baş tutmayıbsa, deməli, nəsə qaydasında deyil’ cümləsində eksperiment — baş tutmayıbsa və nəsə — qaydasında deyil; ‘Kim ki öyrətməyi bacarır, o da idarə edir’ cümləsində kim — öyrətməyi bacarır və o — idarə edir əsasları seçilir.