Kitabxanalar

Mətn orta əsr Azərbaycan kitabxanalarını sadəcə kitab saxlanan yer kimi deyil, elm, təhsil, sənət və mədəni yaddaş mərkəzləri kimi təqdim edir. Gəncə kitabxanalarında 10-dan çox dildə kitab vardı; bu fond Nizaminin müxtəlif dillərdə kitab oxumasına, dünya tarixi, elm və ədəbiyyatla tanış olmasına şərait yaradırdı. Dayısı Xacə Ömərin sayəsində kitabxananın qapısı şairin üzünə həmişə açıq idi. Şairin ömrünü Gəncədə keçirməsi və geniş biliyə yiyələnməsi bu kitabların onun təhsilində mühüm mənbə olduğu nəticəsini gücləndirir.

Marağa kitabxanası Nəsirəddin Tusinin təşəbbüsü ilə yaradılmışdı. Mətnə görə Tusi 1256-cı ildə həbsdən azad ediləndən sonra Hülakü xanı Marağada rəsədxana və onun nəzdində kitabxana yaratmağa razı salır, tikintiyə özü rəhbərlik edir. Kitab fondu, emalatxana, mədrəsə və alimlərin iş otaqları olan elm-tədris ocağı 12 ilə tikilmişdi. Yüz minlərlə kitabın səmərəli istifadəsi üçün kataloq, təsnifat və oxuculara xidmət edən əməkdaşlar vardı.

Rəşidəddinin Təbriz yaxınlığında saldırdığı Rəşidiyyə şəhəri müasir dillə akademiya şəhərciyi kimi təqdim olunur. Universitetdə 450 alim dərs deyir, hər il Şərq ölkələrindən 7 min tələbə gəlirdi. Tələbələr kitablarla pulsuz təmin olunur, təhsil, yemək və müalicə xərci ödəmirdi. Kitab hazırlayan xəttat, cildçi və rəssamlar ayrıca məhəllədə işləyir, xaricdən gələn ustaların hər biri ildə 10 yerli gəncə sənət öyrədirdi. Rəşidəddin zəruri kitabların surətini başqa kitabxanalara göndərirdi ki, fəlakət və işğal zamanı kitab sərvəti itib-batmasın.

Uzun Həsənin kitabxanasında 58 alimin çalışdığı, xaricdən kitabların gətirilib tərcümə etdirildiyi bildirilir. Mətn “Quran”ın onun vaxtında ilk dəfə Azərbaycan dilinə çevrildiyini deyir. Sultan Yaqub bu işi davam etdirir. Şah İsmayıl dövründə Təbriz kitabxanası üç şöbəli bir incəsənət akademiyasına çevrilir: kitab rəfləri olan hissə, rəssam-xəttat emalatxanaları və cildçi emalatxanaları. Ərdəbildəki kitabxana da uzaqdan gələn alim və səyyahların istifadəsinə açıq idi.

Adam Olearinin qeydlərində Şamaxı mədrəsəsi çoxotaqlı təhsil məkanı kimi təsvir edilir. Müəllim və tələbələrin tədris və mütaliə ədəbiyyatına ehtiyacını kitabxanalar ödəyirdi; tələbələrin pulu yeməkdənsə kitaba xərcləməyi üstün tutduğu deyilir. Son hissə Gəncə və Bərdə kitabxanalarının məhvindən danışsa da, elmə, ədəbiyyata və kitaba davam edən hörməti vurğulayır.

Marağa kitabxanası kontekstində biblioqrafiya işi kataloq, kitabların təsnifatı və oxucu xidməti ilə üzə çıxır. Kataloq fonddakı kitabı tapmağa, təsnifat kitabları əlamətlərinə görə qruplaşdırmağa kömək edir. Bu anlayışlar yüz minlərlə kitabın səmərəli istifadəsinə xidmət edir.

Qrammatik əsası müəyyənləşdirərkən cümlədəki predikativ hissələri izləmək lazımdır. “Böyük şairin əsərlərində qeyd edilir ki, Gəncə kitabxanasında o zaman 10-dan çox dildə kitab olmuşdur” cümləsində qeyd edilir və kitab olmuşdur iki ayrı predikativ mərkəzdir; ki onları bağlayır. “Orta əsrlərdə bir çox alim və şairlərin yetişməsində, eləcə də qiymətli əsərlərin mühafizəsi və təbliğində kitabxanaların misilsiz xidməti olmuşdur” cümləsində isə eləcə də iki cümləni yox, eyni xəbərə bağlı həmcins ifadələri əlaqələndirir.

Mətndə yaradılmışdı, tikilmişdi və qurulmuşdu feilləri məchul növdədir; yerləşirdi isə yer ismindən -ləş ilə düzəlmiş məlum növlü feildir. Bu formaların hamısındakı son -dı idi hissəciyinin qısalmış formasıdır, şühudi keçmiş zaman şəkilçisi deyil.

Dil qaydaları feilin quruluşunu və növünü təkrar edir. Yerləşirdi sözü yer+ləş+ir+di kimi ayrılır: yer isim kökü, -ləş feil düzəldən şəkilçi, -ir indiki zaman, -di isə idi hissəciyinin qısalmış formasıdır. Verilmiş köklərdən düzələn sözlərdə mənanı və kökü qorumaq lazımdır: dara→daranmaq, din→dindirmək, qaz→qazdırmaq, qov→qovdurmaq. “Dost-düşmən seçilər, Vətən seçilməz” misrasındakı feillər seç felindən düzəlmiş məchul növdədir. “Dağ, qaya kiçilər, Vətən kiçilməz” misrasındakı feillər isə kiçik sifətindən yaranıb və məlum növdədir.