Azərbaycanda ilk mətbəələr

Mətn Azərbaycanda çap və nəşriyyat işinin bir neçə mərhələsini göstərir. İlk çap dəzgahının XIX əsrin əvvəllərində Təbrizdə quraşdırıldığı, 1830-cu ildə isə Şuşada mətbəənin fəaliyyətə başladığı bildirilir. XIX əsrin ikinci yarısındakı iqtisadi və ictimai inkişaf milli mətbuatın yaranması üçün şərait yaradır.

Həsən bəy Zərdabi hökumətdən icazə aldıqdan və İstanbuldan xüsusi ərəb qrafikalı mətbəə şriftləri gətizdirdikdən sonra 1875-ci il iyulun 22-də Bakıda “Əkinçi”nin ilk nömrəsini çap etdirir. Mətn bu hadisəni milli mətbuatın əsasının qoyulması kimi təqdim edir. “Əkinçi”nin ayağının yüngül olması ifadəsi burada uğurlu başlanğıcın ardınca yeni qəzet, jurnal, kitab və mətbəələrin yaranmasını bildirir.

XIX əsrin sonunda Ünsizadə qardaşları nəşriyyat işində fərqli istiqamətlər göstərirlər. Səid Ünsizadə 1879-cu ildə Tiflisdə “Ziya” qəzetini nəşr etməyə başlayır, sonra mətbəəsini Şamaxıya köçürür və dini kitablar çap edir. Cəlal Ünsizadə “Kəşkül” qəzetini, daha sonra eyniadlı jurnalı buraxır; dünya ədəbiyyatı nümunələrinin bəzisini ayrıca kitab kimi də nəşr edir. Cəlalın dünyəvi baxışları və müxtəlif ədəbi çevrələrlə əməkdaşlığı qardaşının dini istiqamətindən fərqlənir. Rus və Ukrayna yazıçıları ilə yanaşı Azərbaycan ziyalıları ayrıca qrupdur; buna görə həmin siyahının boşluğuna o cümlədən yox, eləcə də və ya həmçinin uyğun gəlir.

XX əsrin əvvəlində senzuranın zəifləməsi ilə Bakıda mətbuatın inkişafı sürətlənir. Cəlil Məmmədquluzadə və Ömər Faiq Nemanzadə 1905-ci ildə “Şərqi-Rus”un mətbəəsini alıb “Qeyrət” adı ilə işlədirlər. Burada elmi-kütləvi və bədii ədəbiyyat, dərsliklər, Cəlil Məmmədquluzadənin “Poçt qutusu” kitabı və bir neçə il “Molla Nəsrəddin” jurnalı çap olunur.

Oruc, Qənbər və Abuzər Orucov qardaşları təhsillərini, rus, ərəb və fars dillərini bilmələrini jurnalist, tənqidçi, tərcüməçi və redaktor işində istifadə edirlər. Ata-baba mülkünü satıb Almaniyadan yeni avadanlıq gətirir və Bakıda elektrik enerjisi ilə işləyən mətbəə qururlar. Mətbəə Tağıyevin Qız məktəbinin binasında yerləşir; qardaşlar kirayə əvəzi məktəbi bitirən qızlara nəfis nəşr edilmiş “Qurani-Kərim” hədiyyə edirlər.

Nəşriyyat işi ilə mətbəəçilik əlaqəli, amma fərqli mərhələlərdir. Nəşriyyat məzmunun seçilməsi, redaktəsi, tərtibatı, istehsalının təşkili və oxucuya çatdırılması ilə məşğul olur; mətbəə hazırlanmış materialı fiziki nüsxələr şəklində çap edir. Nəşriyyatçı bu prosesi təşkil edir, redaktor mətni nəşrə hazırlayır, jurnalist mətbuat üçün material hazırlayır, tənqidçi əsəri təhlil edib qiymətləndirir, tərcüməçi isə mətni bir dildən başqa dilə çevirir.

Söz ehtiyatında dünyəvi sözü dini istiqamətdən fərqli olan ictimai və mədəni baxışı bildirir. Taziyanə Sabirin qısa satirik şeirləri üçün işlənir; burada sözün həqiqi mənadakı qamçı anlayışı nəzərdə tutulmur. Redaktor nəşrə verilən mətni hazırlayan şəxsdir. Annotasiya kitabın mövzusu və nəşr konteksti haqqında qısa tanıtma verir.

Orucovların nəşriyyat işi çapla bitmirdi. Onlar kitabları qəzetlərdə reklam edir, müəlliflərə qonorar verir, tərcümə kitabları nəşr edir və kitab kataloqları buraxırdılar. Tərcümə nəşrləri müxtəlif yazarların əsərlərini Azərbaycan oxucularına təqdim edirdi. Kataloqlarda kitablar sahələr üzrə qruplaşdırılır, qısa biblioqrafik göstərici və annotasiya ilə təqdim olunurdu. Kontekstdə tiraj bir nəşrin buraxılan nüsxələrinin sayını, qonorar müəllifə əsərinə görə ödənişi, annotasiya isə kitab haqqında qısa məlumatı bildirir.

1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarananda qardaşlar mətbəəni könüllü olaraq müstəqil dövlətin ixtiyarına verirlər. Sonrakı hakimiyyət dövründə mətbəənin “milliləşdirmə” adı ilə əllərindən alınması isə könüllü qərar deyil. Bu iki hadisəni eyni hərəkət kimi oxumaq olmaz.

Dil materialında üçün qoşmasının məqsəd və səbəb mənaları müqayisə edilir. “Başqalarının hörmətini qazanmaq üçün özünə hörmətlə yanaşmalısan” cümləsində qazanmaq üçün məqsəddir. “Məni çoxdan görmədiyi üçün harada yaşadığımı bilmirdi” cümləsində görmədiyi üçün səbəbdir.

“Ovçu kəndə sarı boylananda bir uşağın ona tərəf gəldiyini gördü” cümləsində sarı və tərəf yönlük hallı sözlərlə işlənərək istiqamət bildirən sinonim qoşmalardır. Mətnin əvvəlində qəzetin nəşri üçün məqsəd, xeyli əziyyətdən sonra isə zaman münasibəti yaradır.

Bağlayıcının yalnız adına yox, nəyi əlaqələndirdiyinə baxmaq lazımdır. “Onlar az-az görüşərdilər, ancaq söhbətləri uzun çəkərdi” cümləsində ancaq iki predikativ hissəni qarşılaşdırır. “Müəllim təəccüblə gah mənə, gah da dostuma baxırdı” cümləsində gah...gah da həmcins cümlə üzvlərini bağlayır. “Mən bilirəm ki, bu məğlubiyyətim sonradan qələbəyə çevriləcək” cümləsində ki iki predikativ hissəni, “Hadisələrin gedişatı bizim iradəmizdən və səylərimizdən asılıdır” cümləsində və həmcins üzvləri əlaqələndirir.

Son parçadakı “Bəs qartal?”, “Yox”, “Axı” və “Məgər” sözləri köməkçi nitq hissələrini kontekstdə ayırmağa imkan verir. Bəs mövzunu qartala yönəldən sual ədatı, Axı fikrin əsaslandırılmasını qüvvətləndirən ədat, Məgər ritorik sual yaradan ədat, Yox isə inkar sözüdür. “İgidlər kimi oynaşan ildırımlar” birləşməsində kimi bənzətmə qoşmasıdır.

“Lakin bolşevik-kommunist rejimi hakimiyyətə gəldikdən sonra...” cümləsində lakin əvvəlki könüllü qərarla sonrakı məcburi alınmanı qarşılaşdırır və amma ilə əvəz oluna bilər. 'Həm də jurnalist, tənqidçi, tərcüməçi və redaktor kimi' ifadəsində həm də əlavə əlaqə yaradır. “Bir çox qəzet və jurnalların naşiri” birləşməsində və, “dünya və rus ədəbiyyatı” birləşməsində də və həmcins üzvləri əlaqələndirir.

“Həm güclü, həm də zəif cəhətlərimi bilirəmsə, deməli, mübarizəyə hazıram” cümləsində həm...həm də güclü və zəif həmcins təyinlərini bağlayır. Bilirəmsə və hazıram isə şərt-nəticə münasibətli ayrı predikativ hissələrin xəbərləridir; eyni gizli mən mübtədası bu hissələri həmcins xəbərli sadə cümləyə çevirmir. “İnsana ən böyük mükafatı da, cəzanı da onun öz vicdanı verir” cümləsində da...da mükafatı və cəzanı həmcins tamamlıqlarını bağlayır; bir mübtəda-xəbər əsası var: onun öz vicdanı — verir.