Kompüter oyunlarını kim ixtira edib

Mətn kompüter oyununun yaranmasını bir nəfərin bir anlıq ixtirası kimi deyil, bir neçə mərhələ kimi təqdim edir. Alan Türinq şahmat alqoritmi tərtib edir, Klod Şennon proqram yazır, lakin həmin proqramı işlədə biləcək gücdə kompüter olmadığı üçün məqalə ilə kifayətlənir. Aleksandr Duqlas 1952-ci ildə doktorluq işinə əyani vəsait kimi OXO oyununu hazırlayır. Doqquz xanada X və O növbə ilə yerləşdirilir, bir sıranı şaquli, üfüqi və ya diaqonal eyni işarə ilə dolduran tərəf qalib gəlir. Duqlas kommersiya məqsədi güdmədiyi üçün patent düşünmür.

1961-ci ildə Stiv Rasselin başçılıq etdiyi qrup “Kosmik müharibə”ni yaradır. Mətn onu kommersiya tipli ilk kompüter oyunu adlandırır, amma oyunun müəlliflərinə gəlir gətirmədiyini də açıq deyir. Deməli, kommersiya tipi bazara yönələn xarakteri bildirir; faktiki qazancın olması ayrıca nəticədir. 1970-ci illərin ortalarınadək kompüterlərin çox böyük və baha olması oyunların yayılmasını məhdudlaşdırırdı. Mətn nümunə kimi soyuducu boyda, qiyməti 120 min dollardan artıq olan kompüteri göstərir.

Ralf Bayer kiçik və ucuz qurğu ilə oyunu televizor ekranına çıxarmaq imkanı yaradır və 1971-ci ildə “Magnavox Odyssey” qoşma cihazına patent alır. Beləcə mətn rolları ayırır: Duqlas işlək ilk elektron-qrafika oyununu, Rasselin qrupu kommersiya tipli oyunu, Bayer isə televizorla işləyən daha əlçatan qurğunu təmsil edir. Mətnin təqdim etdiyi tarixə görə fərdi kompüterlərin istehsalı başlayandan sonra biznes sürətlə inkişaf edir; 1983-cü ildə dövriyyə 3,2 milyard dollar, sonrakı 30 ildə 90 milyard dollara qədər göstərilir. Azərbaycanda 2012-ci ilin iyununda yaradıldığı deyilən “İşğal altında” oyunu Qarabağ müharibəsinə həsr edilir, Şuşa görüntüləri üzərində qurulur və hərbi vətənpərvərlik məqsədi ilə təqdim olunur.

Dil tapşırıqları əvvəlki mövzuları kontekstdə təkrar edir. “İmkan düşən kimi” birləşməsində kimi zaman bildirir və feili sifətə qoşulur; oyunları kralı kimi tanınıb birləşməsində bənzətmə münasibəti yaradır və ismə qoşulur. “Gecə kimi qara gözlər” müqayisədir, Gecəyə kimi qara gözlər / Kimi gözlər? formasında isə yönlük hal ilə sərhəd münasibəti yaranır.

Eyni söz forması cümləyə görə əsas və ya köməkçi nitq hissəsi ola bilər. “Artıq tamah baş yarar” cümləsində artıq həddi aşan mənasını bildirən sifətdir; “Artıq səni bürüməyə bir şeyim qalmadı” cümləsində isə qalmadı hökmünün zaman və bitmişlik çalarını qüvvətləndirən ədatdır. Mətn belə, elə, bir, qoy, gör, nə və düz sözlərini də tam cümlədə müqayisə etməyi tələb edir.

Ənuşirəvan haqqında parçanın nəticəsi kiçik görünən haqsızlığın təkrarlanaraq zülmü böyütməsidir. “Duzdan ötrü” birləşməsi duz üçün şəklində dəyişəndə isim çıxışlıq haldan adlıq hala keçir. “Duzu zorla deyil, pulla al” cümləsində zorla hərəkətin necə icra edilməsini bildirən zərfdir; pulla ödəniş vasitəsi mənası yaradır. “Azacıq duzla kənd necə xaraba qalar?” cümləsində duzla isim və qoşma kimi təhlil olunur. “Ancaq sonra hər gələn onu bir az artırdı” cümləsində ancaq qarşılaşdırma bağlayıcısıdır və lakin ilə dəyişə bilər; sonra isə başqa cümlədə çıxışlıq hallı sözdən sonra qoşma kimi işlənə bilər.

Morfoloji tapşırıqda sözün səslərini və şəkilçilərin sırasını qorumaq vacibdir. Doğururdularsa forması doğ-ur-ur-du-lar-sa kimi ayrılır: birinci -ur doğurmaq felinin başlanğıc formasının tərkibindədir, ikinci -ur indiki zaman mənası yaradır, şəxs sonluğundan sonra gələn -sa isə isə sözünün qısalmış formasıdır. Bu quruluşda -du idi hissəciyinin qısalmış forması, -lar isə III şəxs cəm sonluğudur. Konkret cümlədə qeyri-insan çoxluq bildirən kompüter oyunları ilə uzlaşmaya görə -lar çıxarılır və xəbər doğururdusa şəklində düzəldilir. Yay-ıl-ır-dı-lar formasında -ır indiki zaman, -dı qısalmış idi-dir; həmin cümlədə düzgün forma yayılırdı olur. Qiyməti 120 min dollardan artıqdı yazılışı isə keçmiş zamanlı bu cümlədə artıq idi şəklində düzəldilir; idi feil olmayan sözə bitişdirilmir.