İsaak Nyuton

Mətn İsaak Nyutonun 1643-cü ildə İngiltərədə fermer ailəsində doğulduğunu bildirir. Məktəbdə çox fəal görünməyən, adamayovuşmaz uşağın gələcəkdə böyük alim olacağını heç kim gözləmirdi. Bununla yanaşı, onun qurduğu kiçik yeldəyirmanı külək əsəndə az miqdarda buğda üyüdür, küləksiz havada isə çarxın üstündəki buğda torbasına çatmağa çalışan siçan dəyirmanı hərəkətə gətirirdi. On dörd yaşında pedalla hərəkət edən araba düzəltməsi də qurğuya marağını göstərir.

Nyuton Kembricdə həm oxuyur, həm də xidmətçi işləyirdi. Universitet rəhbərliyi onun istedadını görüb təqaüd ayırandan sonra xidmətçilik etmədi və bütün diqqətini təhsilə yönəltdi. Sonralar yeni tipli teleskop yaratdığına görə London Kral Cəmiyyətinə üzv seçildi. Mətn onun qapıda it üçün böyük, pişik üçün kiçik dəlik açması barədə “Deyirlər” sözü ilə başlayan rəvayəti də verir. Qəribəlik ondadır ki, pişik böyük dəlikdən də keçə bilərdi.

Alma əhvalatı da “Deyilənə görə” sözləri ilə rəvayət kimi təqdim olunur. 1666-cı ildə düşən alma Nyutonu cazibə qüvvəsi barədə düşünməyə sövq edir, lakin müşahidəni elmi qanuna çevirmək və təsdiqləmək üçün ona 20 il lazım olur. Mətnin daxili hesabına görə 1666 + 20 = 1686 alınır. Burada əsas fərq hadisəni görməklə onu suallar, araşdırma və sübut vasitəsilə qanunlaşdırmaq arasındadır. Nyutonun “niyə?” sualları almanın niyə Yerə perpendikulyar xəttlə, Yerin mərkəzinə doğru düşdüyünü araşdırır. Cazibə bu kontekstdə cisimləri Yer səthinə çəkən qüvvə, perpendikulyar isə səthə düz bucaq altında yönələn xəttdir.

Mətn Nyutonun 84 il yaşadığını bildirir. 1643 + 84 hesabı ölüm ili kimi 1727-ni verir. Sonrakı əlavədə Volterin kitabının 1731-ci ildə, Nyutonun ölümündən bir il sonra çap olunduğu yazılır. Lakin 1731 − 1727 = 4 olduğuna görə bu iki məlumat bir-biri ilə uyğun gəlmir. Mətn daxilindəki rəqəmləri belə yoxlamaq oxucunun verilmiş fikri sübut və ya təkzib etməsinə kömək edir.

Əsas və köməkçi nitq hissələri eyni səslənə bilər. Köməkçi nitq hissəsi ayrıca suala cavab vermir və cümlə üzvü olmur; əsas nitq hissəsi isə kontekstdə suala cavab verib cümlə üzvü ola bilər. 'Məndən sonra sən gəldin' cümləsində sonra çıxışlıq hallı sözdən sonra qoşmadır; 'Mən sonra gedəcəyəm' cümləsində nə zaman? sualına cavab verən zərfdir. 'Artıq gecdir' cümləsində artıq ədat, 'İçəridə artıq adamlar var' cümləsində isə necə adamlar? sualına cavab verən sifətdir. 'Yaxşı, gedək, gecdir' cümləsində yaxşı münasibət bildirən modal söz, 'Yaxşı iş üz ağardar' cümləsində sifətdir.

Digər çap nümunələri də tam kontekstlə ayrılır. “Elə adam tanımıram” cümləsində elə əvəzlik, “Elə mən də onu tanımıram” cümləsində ədatdır. “Dünəndən bəri külək əsir” cümləsində bəri qoşma, “Bəri gəl, görüm nə deyirsən” cümləsində zərfdir. “Onun kimi rejissor az tapılar” cümləsində kimi yiyəlik hallı sözə qoşulur; “Mən ondan kimi gözlədiyini soruşdum” cümləsində kimi əvəzlikdir. “Zabit üzünü əsgərə tərəf çevirib nə isə dedi” cümləsində tərəf istiqamət bildirən qoşma, “Qarşı tərəf məğlubiyyəti ilə barışmalı olacaq” cümləsində isimdir. Bayatıda “din barı”, “danış barı” birləşmələrində barı heç olmasa mənalı ədat, “Yağı tikən min barı” misrasında isə divar mənalı isimdir.

Sarı və doğru sözləri də yaradılan cümlədəki mənaya görə ayırmaq olar. 'Sarı yarpaq yerə düşdü' cümləsində sarı sifət, 'Qapıya sarı getdi' cümləsində qoşma, 'İpi sarı' cümləsində feildir. 'Doğru söz acı olar' cümləsində doğru sifət, 'Məktəbə doğru getdik' cümləsində qoşma, 'Məsələni doğru həll etdi' cümləsində zərfdir.