Əl-Xarəzmi

Mətn Məhəmməd əl-Xarəzminin həyatını və elmi irsini ardıcıl təqdim edir. Mətnə görə o, 780-ci ildə Xivədə doğulub, doğma şəhərində alimlərdən dərs alıb, hind və yunan elmi ilə tanış olub. Xəlifə əl-Məmunun dəvəti ilə 819-cu ildə Bağdada gəlib və “Hikmətlər evi”nin yaradılmasında iştirak edib. 825-ci ildə fəaliyyətə başlayan bu elm ocağında kitabxana, rəsədxana, xəstəxana və tədris hissəsi vardı; 90-a yaxın alim qədim əsərləri ərəb dilinə çevirir, yeni əsərlər yaradırdı.

Əl-Xarəzminin “Əl-cəbr...” traktatında tənliklər altı növdə sistemləşdirilir, ədədi həll üsulları, fiqurların sahə və həcmlərinin ölçülməsi verilir. İkinci hissədə məişət, ticarət və hüquq, əmlak və torpaq bölgüsü, kanal tikintisi kimi işlər üçün riyazi üsullar təklif olunur. Bu nümunələr riyaziyyatın gündəlik və ictimai problemlərin həllinə xidmət etdiyini göstərir. Cəbr sözü kitabın adından riyaziyyat termininə çevrilib.

“Hind hesabı haqqında” traktat isə onluq say sistemini və ona uyğun hesab qaydalarını təsvir edir. Mətn əl-Xarəzminin ədədlərin yazılışında “əs-sifr” adlandırdığı 0 rəqəmindən istifadə etdiyini, sıfır və şifr sözlərinin kökünün də əs-sifrlə bağlı olduğunu bildirir. Alqoritm termini isə alimin adının latınca yazılışından götürülüb. Bunlar dörd ayrı əlaqədir: cəbr əsərin adından, sıfır və şifr əs-sifrdən, alqoritm isə alimin adının latın formasından yaranır.

Əsərlər üç əsr sonra latıncaya, sonra başqa Avropa dillərinə çevrilib, universitetlərdə dərslik kimi işlədilib və onluq say sisteminin Avropada tanınmasına kömək edib. Mətn əl-Xarəzminin coğrafiya və astronomiya işlərini də sadalayır: Yer kürəsinin diametri ilə bağlı hesablamalar, göy cisimlərinin mövqeyi, Günəş tutulmalarının vaxtı və təqvimlərin müqayisəsi. Bu məlumatlar elmi irsin həm tətbiq, həm də ötürülmə yolu ilə yaşadığını göstərir.

Əl-Xarəzminin əsərlərinin yalnız az bir qismi bizə gəlib çatıb. 1258-ci ildə monqolların yürüşü Hikmətlər evinin məhvi ilə nəticələnib. “Deyilənə görə” sözləri Dəclə suyunun kitablardakı mürəkkəbdən qaralması hekayəsinin nəql olunan rəvayət olduğunu bildirir. Buna baxmayaraq, əsərlərin tərcümələri, sonrakı dərsliklər və bu gün işlənən terminlər irsin davam etdiyini göstərir.

Köməkçi nitq hissələrinin sinonimliyi cümlədəki münasibət qorunanda yaranır. İstiqamət bildirən tərəf, doğru, sarı; qarşılaşdırma bildirən amma, ancaq, lakin bir-birini uyğun kontekstdə əvəz edə bilər. Məsələn, təpədən-dırnağa dək birləşməsində dək kimi ilə, qoymazdan əvvəl birləşməsində əvvəl qabaq ilə, Azıxa doğru birləşməsində doğru sarı ilə, dostluqdan savayı birləşməsində savayı başqa ilə əvəzlənir. “Başqa musiqi alətləri kimi tar da uzun əsrlər boyu formalaşmışdır” cümləsində kimi əvəzinə tək, 20-ci illərinə kimi birləşməsində kimi əvəzinə isə -dək işlənə bilər. “İnteraktiv veriliş canlı yayım zamanı aparıcı ilə tamaşaçıların qarşılıqlı əlaqəsi ilə müşayiət olunan televiziya verilişidir” cümləsində ilk ilə iki tərəfi bağlayır və və ilə əvəz olunur; ikinci ilə isə müşayiət münasibətini saxlayır.