Bumeranqı kim icad edib

Mətn bumeranq haqqında geniş yayılmış bir neçə təsəvvürü yoxlayır. Birinci təsəvvür onun Avstraliyada icad edilib yalnız orada işlədilməsidir. Avstraliyada tapılan qədim bumeranqların yaşı 10–15 min il, Karpat mağarasındakı mamont dişi sümüyündən hazırlanmış nümunənin yaşı isə azı 23 min il göstərilir. Bu dəlillər alətin müxtəlif qitələrdə çox qədimdən tanındığını gücləndirir. Mətn bundan bumeranqı avropalıların ixtira etdiyi nəticəsini çıxarır; arxeoloji müqayisənin birbaşa göstərdiyi isə Karpat nümunəsinin Avstraliya nümunələrindən daha qədim olmasıdır, müəyyən adlı ixtiraçını göstərməsi deyil. Misirdə bəzəkli bumeranqların tapılması və Braziliya şamanlarının bu gün də bumeranqdan dini ayinlərdə istifadə etməsi yayılmanın genişliyini tamamlayır.

İkinci yanlış təsəvvür hər bumeranqın mütləq geri qayıtmasıdır. Mətn qayıtmayan bumeranqların döyüş və iri heyvan ovunda, qayıdan bumeranqların isə daha çox quş ovu, oyun və dini ayinlərdə işlədildiyini bildirir. Qayıtma yalnız alətin adına bağlı deyil: qanadlar arasındakı bucaq, qalınlıq, uzunluq nisbəti, alt və üst səthin yastı və ya qabarıq olması uçuş trayektoriyasına təsir edir. İdeal forma da təkbaşına kifayət etmir; başlanğıc hərəkəti də nəticəyə təsir göstərir. Buna görə hədəfə dəyən hər alətin öz-özünə atıldığı nöqtəyə dönməsi fikri mətndə təkzib olunur.

Yanlış təsəvvürün yayılmasında sözün tarixinin də rolu var. Bumeranq sözü Avropa dillərinə Avstraliya aborigenlərindən keçdiyi üçün sözün mənbəyi alətin yeganə mənşəyi kimi qəbul edilib. Mətnə görə Avropada alətin əvvəlki adları ox yayılandan sonra unudulub, Avstraliyada isə uçan dəyənəklər təkmilləşdirilib. Elmi və bədii əsərlər də təsəvvürü uzadıb; Jül Vernin romanındakı bir bölük quşu yerə sərdikdən sonra geri dönən bumeranq səhnəsi mətnin əvvəlki izahı ilə uyğun gəlmir.

Aborigen müəyyən ərazinin qədim yerli sakinidir. Braziliya nümunəsində şamanlar dini ayini icra edən şəxslərdir; ayin müəyyən qayda ilə keçirilən dini mərasimdir. Aerodinamika havada hərəkət edən cismin uçuşunu araşdıran sahə, trayektoriya isə cismin hərəkət etdiyi yoldur.

Da/də eyni səslənsə də müxtəlif vəzifə daşıyır. “Sözdə cəsur olmaq asandır” cümləsində -də yerlik hal şəkilçisidir və sözə bitişikdir. “Söz də kəsərli silahdır” cümləsində də iştirak və əlavə məzmunu yaradan bağlayıcıdır və ayrı yazılır. 'Hələ də belə düşünürük' birləşməsində də əvvəlki vəziyyətin davamını qüvvətləndirən ədatdır.

Ki də tam kontekstdə ayrılır. “Dünənki yağışdan sonra hava çox rütubətli idi” cümləsində -ki sifət düzəldən şəkilçidir və bitişik yazılır. 'Dünən ki yağış yox idi' cümləsində ki əvvəlki sözün təsirini artıran ədatdır və ayrı yazılır. 'İstərdim ki, sən də gələsən' cümləsində ki cümlələri bağlayır və sonra vergül gəlir.

İlə/-la olan bütöv formalar cümlədə isim + bağlayıcı, isim + qoşma və ya zərf kimi təhlil oluna bilər. 'Elmlə əxlaq insanın bəzəyidir' cümləsində -lə və ilə əvəzlənən bağlayıcıdır. “Bu zalım dünyayla neyləyəcəksən” cümləsində -la dünya sözü ilə münasibət yaradan qoşmadır. “Namusla yaşamaq üçün əməyi sevməlisən” cümləsində namusla necə yaşamaq? sualına cavab verən zərfdir.

Tam cümlə eyni formanın vəzifəsini aydınlaşdırır. “Mənim könlüm deyir ki,” misrasında ki sonrakı fikri bağlayır, “Hələ bunlar nədir ki?” misrasında isə sualın təsirini artırır. Qaraltının da görünməsi iştirak və əlavə məzmunu yaratdığı üçün da ayrı yazılır; könüldə bəslənən dilək birləşməsində -də yerlik hal şəkilçisi olduğu üçün sözə bitişir. 'Demişdim də, bu işin axırı yoxdur' cümləsində isə də əvvəlki fikri qüvvətləndirən ədatdır.