Avtomobil

Avtomobil sözü yunanca “özü”, “müstəqil” mənalı autos və latınca “hərəkət edən” mənalı mobile sözlərinin birləşməsindən yaranıb. Öz-özünə hərəkət edən araba arzusu əvvəl pedal və yelkən kimi vasitələrlə sınanırdı. XVII əsrdə buxar mühərriki su qaynadıqda yaranan təzyiqlə işləyirdi. Buxar maşını arabaya qoşulanda lokomobil alınırdı, lakin su soyuyub buxar qurtaranda sürücü ocağı yenidən yandırmalı idi. Fransızca şofer sözünün ocaqçı mənası həmin işlə əlaqələndirilir. Qazanın partlama ehtimalı buxar avtobuslarını təhlükəli edirdi.

İxtiraçılar daha yüngül mühərrik axtarırdılar. Mətnə görə Lenuarın daxiliyanma mühərrikində porşen yanan qazın təzyiqi ilə hərəkət edirdi. Karl Bens və Qotlib Daymler ideyanı tapmaqla kifayətlənməyib ilk nümunəni yaratmış, ixtiranı patentləşdirmiş və istehsala tətbiq etmişdilər. 1885-ci ildə Bensin üçtəkərli avtomobili saatda 16 kilometr sürətlə sınaqdan keçirildi. Həmin il Daymler yüngül mühərriki taxta velosipedə yerləşdirib ilk motosikli, 1889-cu ildə isə dördtəkərli avtomobil düzəltdi.

Emil Yellinek Daymler maşını ilə yarışda qalib gəldikdən sonra zavoda 36 avtomobil sifariş etdi. Razılaşmaya görə avtomobillərə onun on yaşlı qızı Mersedesin adı verildi. Sonralar Daymler və Bens şirkətlərinin birləşməsi “Mersedes-Bens” adını yaratdı. XX əsrin əvvəlində avtomobillər baha idi. Henri Ford konveyer üsulu ilə kütləvi istehsala keçərək gündə 1000 avtomobil yığılmasına nail oldu; məqsəd qiyməti azaltmaqla tələbatı artırmaq idi. Mətn Bakı yollarında görünən ilk avtomobilin də Ford olduğunu və onu Hacı Zeynalabdin Tağıyevin gətizdirdiyini bildirir.

Mühərrik hərəkət yaradan mexanizmdir; karet sərnişin daşınan təkərli araba, patent ixtira hüququnu rəsmiləşdirən sənəd, konveyer isə məhsulun mərhələlərlə yığıldığı istehsal xəttidir.

Köməkçi nitq hissələri bir-biri ilə omonim ola bilər. 'Bu işi ancaq sən həll edə bilərsən' cümləsində ancaq məhdudlaşdıran ədat, 'Bu işi sən yerinə yetir, ancaq diqqətli ol' cümləsində qarşılaşdıran bağlayıcıdır. 'Nə gözəl yaraşır Muğana ceyran' cümləsində nə hiss və dərəcəni qüvvətləndirən ədatdır; 'nə müharibələr görmüsən, nə də qalalar fəth etmisən' quruluşunda nə...nə də həmcins üzvləri bağlayan bağlayıcıdır.

Çap nümunələrində yəni sual münasibəti bildirəndə ədat, əvvəlki ifadəni açıqlayanda bağlayıcıdır. 'Yəni bu tanıdığımız xanların hamısının dədə-babaları xan olmuşdur?' cümləsində yəni ədat, “Həqiqətdən uzaq insanda, yəni beyni qapalı, kar, kor insanda kin, ədavət hissi güclü olur” cümləsində izah bağlayıcısıdır. İlə iki tərəfi bağlayanda və ilə əvəz oluna bilir: 'Səfər ilə Miraxur bir yerdə getdilər' → 'Səfər və Miraxur bir yerdə getdilər'. Müşayiəti və ya vasitəni bildirəndə qoşmadır və bu əvəzləmə işləmir.

Ki cümlələri birləşdirəndə bağlayıcı, sözün və ya cümlənin təsirini artıranda ədatdır. Bağlayıcı ki-dən sonra vergül qoyulur: 'De mənə, kim günahkardır, deyim ki, kimi cəzalandıracaqlar.' Ədat ki-dən sonra vergül qoyulmur: 'Kim ki mənimlə deyil, o mənə qarşıdır.'