Neft daşları

Mətn Xəzərdə neft əlamətlərinin qədimdən müşahidə edildiyini göstərir. Dəniz səthindəki mazutlu daşlar və sudan çıxan qaz qabarcıqları “Qara daşlar” adının yaranması ilə əlaqələndirilir. Yerli sakinlərin səthə yayılan nefti vedrələrlə yığması, küləksiz günlərdə yanan kağız düşəndə su üzünün alovlanması neftin sənaye hasilatından əvvəl də tanındığını göstərir. XIX əsrin əvvəllərində Bibiheybət körfəzinin sahilə yaxın hissəsində quyu qazılır; sonrakı doldurma, taxta özüllər və quyular açıq dəniz hasilatına sınaq meydançası yaradır.

İlk nəticələr dəniz neftinin iqtisadi səmərəliliyini göstərsə də, texniki imkanların məhdudluğu və II Cahan savaşı inkişafı ləngidir. Müharibədən sonra zədələnmiş quyuların bərpası və yeni neft tələbatı neftçiləri yenidən Xəzərə yönəldir. 1947-ci ildə 5–6 metr dərinlikdə ilk estakadalar qurulur. 1949-cu ildə ilk dəstə Qara daşlara yollanır və sahildən 40 kilometr aralı qazma başlayır. Köhnə gəmi dayazlıqda oturdulur, sonra daha altı gəmi batırılır; Yeddi gəmi adası neftçiləri dalğadan qoruyur, ev, anbar, idarə və istirahət yeri olur.

7 noyabr 1949-cu ildə 1000 metr dərinlikli 1 saylı quyu güclü fontan vurur. Quyunun gündəlik hasilatı ayrıca 100 ton göstərilir. Bu nailiyyətin şərəfinə Qara daşlar adı Neft daşları ilə əvəzlənir. Polad dayaqlar üzərindəki estakadaların ümumi uzunluğu 300 kilometrə çatır və dəniz məkanı qəsəbəyə çevrilir. Mətn Neft daşlarını Abşeron yarımadasından 42 kilometr cənub-şərqdə yerləşən dəniz şəhəri kimi təsvir edir. Bu 42 kilometr yarımadaya görə coğrafi mövqedir; əvvəlki 40 kilometr isə 1949-cu il qazma yerinin sahildən məsafəsidir.

“qoca Xəzəri addım-addım, qarış-qarış geri çəkilməyə” məcbur etmək sahənin doldurulmasını şəxsləndirir. “Müharibənin nəhəng sobasında” neftin yandırılması müharibənin böyük enerji tələbatını obrazlaşdırır. “Köməyə yenə də doğma Xəzər gəldi” dənizi neftçilərə çıxış yolu verən köməkçi kimi göstərir. “XX əsrdən XXI əsrə atılmış bir körpü” isə keçmiş təcrübənin gələcək inkişafla əlaqəsini bildirir.

“Neft daşlarında hazırlıq keçmiş mütəxəssislərimiz öz zəngin təcrübələrini keçmiş SSRİ-nin bütün bölgələrində, ... Bolqarıstanda, Vyetnamda, Hindistanda, Braziliyada, Pakistanda və başqa ölkələrdə yaydılar” cümləsində birinci keçmiş feili sifətdir: mütəxəssislərin hazırlıq keçdiyini bildirir. İkinci keçmiş sifətdir və artıq mövcud olmayan SSRİ-ni səciyyələndirir. Boşluğa artırılan eləcə də bağlayıcısı əvvəl SSRİ bölgələrini, sonra onun xaricindəki ölkələri eyni yayılma sırasına qoşur.

Nida danışanın sevinc, qorxu, həyəcan, kədər kimi hisslərini ifadə edir. Cümlə daxilində nida vergüllə ayrılır: “Ura, biz yenə birinciyik!” Bəzən nida ayrıca nida işarəsi alır: “Vay! Nə yaman çətinə düşdük!” Xitab yaradan ey kimi nida müraciət olunan sözlə birlikdə işlənir və nidadan dərhal sonra vergül qoyulmur: “Ey Vətən, torpağın əzizdir mənə.”

Eyni səs bir cümlədə nida, digərində isim ola bilər. “Ahına anan qurban, ay bala!” cümləsində ahına isim, “Ah, biz bir daha görüşməyəcəyik!” cümləsində ah kədər nidasıdır. “Vayda da, toyda da əskik olmaz” cümləsində vayda isim, “Vay, nə yaman qəzəblə baxır!” cümləsində vay nidadır. “Ay aman, uşağın qızdırması var!” hiss bildirir, “Ondan aman gözləmə” cümləsində aman isimdir. Şəhriyarın “Bizdən də bir söz qalacaq, ay aman!” və “Kimlər bizdən söz salacaq, ay aman!” misraları eyni nidanın ifadə etdiyi hissi bütöv fikir və intonasiyaya görə şərh etməyin vacibliyini göstərir.