Səkkiz və tariximiz

Rəqəmlər vaxtı təyin etməyə və ölçməyə kömək edir, lakin mətn onların mədəni yaddaşda əlavə mənalar da qazandığını göstərir. Yeddi ilə bağlı müqəddəslik və uğur, on üçlə bağlı uğursuzluq fikirləri insanların inancı və təsəvvürü kimi təqdim olunur. Deməli, rəqəmin riyazi qiyməti ilə ona verilən mədəni məna eyni şey deyil.

Qırxayaq nümunəsi say bildirən hissənin həmişə dəqiq miqdar göstərmədiyini açıqlayır: “Amma bu onların mütləq 40 ayağı olması anlamına gəlmir.” Ad ayaqların çoxluğunu nəzərə çatdırır. Çilçıraq sözü də mətndə analoji yaranma nümunəsi kimi verilir: çil hissəsi fars dilindəki çehel sözünün təhrif olunmuş formasıdır və ifadə qırx çıraq mənası ilə bağlanır. Bu iki nümunədə say komponenti əşyanın adlandırılmasına xidmət edir.

Mətn səkkizə verilən mənaları mərhələlərlə genişləndirir. Səkkiz zənginlik, rifah, uğur, sabitlik və etibarlılıqla əlaqələndirilir; üfüqi vəziyyətdə 8 (∞) sonsuzluq simvolu olur. Bayraq və gerbdəki ulduzun səkkizguşəli olması səkkizin milli rəmzlərdə də göründüyünü göstərir. Sonra rəqəm Azərbaycan tarixindəki tarixlərlə əlaqələndirilir və eyni işarənin müxtəlif hadisələrə görə fərqli hisslər oyada bildiyi göstərilir.

28 may 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulur, 28 aprel 1920-ci ildə müstəqillik itirilir. 18 oktyabr 1991-ci ildə qəbul olunan Konstitusiya Aktı Azərbaycan dövlətini 1918–1920-ci illərdə mövcud olmuş Cümhuriyyətin hüquqi varisi kimi təqdim edir. Mətn buna uyğun olaraq 18 Oktyabrı Müstəqilliyin Bərpası Günü, 28 Mayı isə Müstəqillik Günü adlandırır. Burada günləri göstərən rəqəmlər fərqli tarixi hadisələri yadda saxlamağa xidmət edir.

18 Sentyabr Milli Musiqi Günü Üzeyir Hacıbəylinin doğum günü ilə bağlıdır. Niyazi bəstəkarın ad gününü bayram kimi keçirmək ənənəsinin əsasını qoymuş, sonralar həmin gün musiqi tədbirləri keçirilmişdir. Mətn 1995-ci ildə bəstəkarın 110 illik yubileyinin qeyd edildiyini bildirir; 1995-dən 110 çıxanda onun doğum ilinin 1885 olduğu alınır. Beləliklə, tarix yalnız hazır məlumat kimi deyil, hesablamaya əsas verən dəlil kimi də işlənir.

Səkkiz rəqəminin emosional mənası da tarixi hadisələrlə dəyişir. Mətn 1992-ci ilin mayından sonra Şuşanın işğalı ilə bağlı bu rəqəmin ağrı, nisgil və xəcalət oyatdığını, Şuşanın azad edildiyi 8 noyabrın isə dərdi və üzüqaralığı sildiyini deyir. 8 Noyabr Zəfər Günü, mənliyin və qürurun bərpası günü kimi təqdim olunur. Burada uğur rəqəmin özündən doğan qüvvə deyil; müəllif rəqəmlə hadisələr arasında yaranmış assosiasiyaları göstərir.

Söz ehtiyatında assosiasiya kontekstdə biri xatırlananda digərini yada salan təsəvvürlər arasındakı əlaqədir. Analoji oxşar yolla qurulan münasibəti, rifah yaxşı yaşayış və firavanlığı, ehtiva etmək özündə daşımağı, önəm əhəmiyyəti bildirir. “Sovet imperiyasının məngənəsində sıxıldıq” ifadəsində məngənə sıxıntı və basqını obrazlı göstərir. Maestro sözü isə Niyazinin görkəmli dirijor və bəstəkar mövqeyini bildirən ad kimi işlənir.

Dil qaydaları ədatların orfoqrafiyasını təkrarladır. Ədatlar adətən sözdən ayrı yazılır, -ca, -mı və -sana isə sözə bitişir: yaxşıca, üçünmü, gəlsənə. Lakin -mı sual ədatı da, də bağlayıcısından sonra ayrıca yazılır: “Siz də mi ora gedirsiniz?” Təsdiq və inkar bildirən bəli, xeyr, hə, yox sözləri cümlənin qalan hissəsindən vergüllə ayrılır. Məsələn, uyğunlaşdırılmış 'Bəli, sizin dediklərinizlə razıyam.' cümləsində bəli təsdiqi bildirir və vergüldən əvvəl dayanır. Yazılışı yoxlayanda ədatın həm hansı sözlə əlaqələndiyini, həm də cümlədəki funksiyasını nəzərə almaq lazımdır.