Şəki Xan sarayı

Şəki Xan sarayı mətnində bina orijinal sənət əsəri kimi təqdim olunur. Burada orijinal sözü təqlid olmayan, özünəməxsus üslubu olan mənasındadır. Sarayda tətbiqi incəsənətin müxtəlif növləri və XVIII–XIX əsrlərə aid divar rəssamlığı nümunələri bir araya gəlir. Nazim Hikmətin “Əgər Azərbaycanın başqa qədim tikililəri olmasaydı, bircə Şəki Xan sarayını dünyaya göstərmək bəs edərdi” fikri abidənin sənət dəyərini güclü qiymətləndirmə ilə açır.

Sarayın kim tərəfindən tikdirilməsi haqqında dəqiq elmi məlumat yoxdur. Bəzi mənbələr onu Məhəmmədhüseyn xan dövrünə bağlayır və “Müştaq imarəti” adını qeyd edir. Başqa mənbə isə binanın XVIII əsrin sonunda onun oğlu Məhəmmədhəsən xan tərəfindən tikdirildiyini və “Məhəmmədhəsən xan divanxanası” adlandığını xəbər verir. Mətn bu iki məlumatdan birini qəti həqiqət elan etmir; mənbə sözləri tarix haqqında ehtiyatlı danışmağı öyrədir.

Saray cənuba baxan ikimərtəbəli binadır. Bir cərgədə yerləşən üç hissə dəhlizlərlə ayrılır və mərtəbələrin quruluşu eynidir. Fasadın şəbəkə pəncərə və qapıları xırda həndəsi fiqurlardan qurulur. Ağac parçalarının arasına rəngli şüşələr geydirilir; hər kvadratmetrdə orta hesabla 5000, mürəkkəb yerlərdə isə 14000 ağac və şüşə element olur. Rəngli işıq divar və döşəmədə əlvan şəbəkə kölgələri yaradır. Tikintidə və şəbəkələrin hazırlanmasında yapışqanla mismardan istifadə edilməməsi quruluşun yüksək dəqiqliyini göstərir.

Daxildə həndəsi və nəbati naxışlar, quş şəkilləri, döyüş və ov səhnələri, taxçalar və güzgülü buxarılar var. Taxçalar Nizaminin “Yeddi gözəl” və “Leyli və Məcnun” poemalarına çəkilən illüstrasiyalarla bəzədilib. Kontekstdə taxça divardakı oyuq-rəf sahəsini, buxarı otaqdakı ocaq hissəsini, illüstrasiya əsərə çəkilmiş təsviri, ornament bəzək naxışını, nəqqaş isə divar təsvirlərini işləyən sənətkarı bildirir.

Sarayın memarı şirazlı Hacı Zeynalabdindir. Bu rol binanın layihə və memarlıq quruluşuna aiddir. Divar rəsmlərini işləyən və sonrakı bərpalarda çalışan sənətkarlar ayrıca təqdim olunur: usta Qəmbər, Əliqulu, Qurbanəli və Mirzə Cəfərin adları kitabələrdə görünür və onların XIX əsrin sonunda binada işlədiyi anlaşılır. İlk XVIII əsr təsvirlərini işləyən nəqqaşın adı qeyd edilməyib. İkinci mərtəbənin tavanında Abbasqulunun adı yazılsa da, həmin təsvirləri nə vaxt işlədiyi bilinmir. Adın məlum olması tarixin də məlum olması demək deyil.

Mətn sarayın ağır dövrlərdə zərər gördüyünü, mütəxəssislərin dəfələrlə bərpa apararaq abidəni ilkin halına qaytardığını bildirir. Yüzillik xan çinarlar “tarixin səhifələrindən söz açır”, gələnləri XVIII əsrə dəvət edir. Bu şəxsləndirmədə ağaclar uzun zamanın canlı şahidi kimi təqdim olunur.

Modal söz danışanın söylədiyi fikrə münasibətini bildirir. “Əlbəttə, toplantıya gedəcəyəm” cümləsində danışan qərarına əmindir; “Bəlkə də, toplantıya gedəcəyəm” cümləsində isə ehtimal və qeyri-müəyyənlik var. Modal söz hadisənin həqiqətini özü sübut etmir, danışanın onu nə dərəcədə əminliklə, şübhə ilə və ya təəssüflə təqdim etdiyini göstərir.

Çap olunmuş nümunələr münasibətləri fərqləndirir: şübhəsiz yəqinliyi, olmaya güman və şübhəni, heyif ki təəssüfü, nəhayət nəticəni, sanki bənzətməni, məncə fikrin mənbəyini bildirir. Məşqdə də münasibət əvvəl müəyyənləşdirilir, sonra uyğun modal söz seçilir: 'Əfsus ki, bu işi uğurla başa çatdıra bilmədik.' təəssüf, 'Şübhəsiz, bu dəfə qalib gələcəyik.' əminlik bildirir.