Dünya 20 Yanvardan necə xəbər tutdu

Mətn 20 Yanvar səhəri Azərbaycan radiosunun adi yayım qaydasının pozulması ilə başlayır. Radio 64 illik fəaliyyəti ərzində ilk dəfə efirə yarım saat tez, himnsiz, diktor elanı və “Danışır Bakı” sədaları olmadan çıxır. Qırıq-qırıq səslərdən sonra yad səs hadisələrin mahiyyətini yalanlarla ört-basdır edən, sovet ordusunun hərəkətlərinə bəraət qazandıran məlumat oxuyur. Bu qeyri-adi açılış dinləyiciyə radionun normal redaksiya iradəsi ilə işləmədiyini hiss etdirir.

Televiziyanın enerji bloku partladılmış və televiziya susdurulmuşdu. Hərbçilər radio vasitəsilə yalnız istədikləri məlumatları yayır, studiyaları nəzarətə götürür, diktor otağında hərbi senzor yerləşdirirdilər. Senzor materialların efirə kim tərəfindən və hansı məzmunda buraxılmasına nəzarət edən şəxsdir; senzura isə məlumatın yayımını nəzarətdə saxlamaq prosesidir. Mətn “sapı özümüzdən olan baltalar” ifadəsini öz xalqından olub ona zərər verən qüvvəyə xidmət edən şəxslər haqqında işlədir.

Səhər ilk rəsmi məlumatı höccələyə-höccələyə oxuyan şəxsin həmin praporşik olduğu yalnız ehtimal edilir: “yəqin” sözü müəllifin tam əmin olmadığını göstərir. Buna görə həmin adamı qəti ilk oxucu kimi təqdim etmək olmaz. Mətnin 1990-cı ildə radionun 64 illik yayım fəaliyyəti olduğunu bildirməsindən 1990 − 64 = 1926 hesabı alınır; bu nəticə radionun ilk yayım ilidir, ay və gün deyil.

Faciənin ertəsi günü Heydər Əliyev Moskvadakı daimi nümayəndəlikdə sərt bəyanat verir, hadisəni pisləyir və təşkilatçıların adlarını dünyaya açıqlayır. Çıxış radio ilə bir çox ölkəyə yayılır. Ardınca 21–22 yanvarda Ali Sovetin fövqəladə sessiyası keçirilir və 22 yanvarda dünya parlamentlərinə, eləcə də Birləşmiş Millətlər Təşkilatına müraciət qəbul olunur. Beləliklə, nəzarətdə saxlanılan yerli efirdən fərqli olaraq bəyanat və parlament müraciəti hadisə haqqında məlumatı daha geniş auditoriyaya çatdırır.

Mətn acı səhəri məcazi dillə təsvir edir. “Bəd xəbərlər püskürürdü” ifadəsi ağır məlumatların ard-arda və sarsıdıcı şəkildə gəlməsini, havadan “ağır bir kədər yağırdı” təsviri isə şəhərin yas ovqatını gücləndirir. Tankların tırtıllarla yolları oyaraq irəliləməsi də zorakı hərəkətin şəhər məkanında buraxdığı izi qabardır.

Dil qaydaları modal sözlərin cümlədə vergüllə ayrıldığını göstərir. Modal söz əvvəl gələndə ondan sonra vergül qoyulur: “Əvvəla, bunları sənə demişdim.” Ortada gələndə hər iki tərəfdən ayrılır: “Biz, deyəsən, məsələdən çox uzaqlaşdıq.” Sonda gələndə ondan əvvəl vergül işlənir: “Ramin bu işləri yarımçıq buraxacaq, təəssüf ki.”

Sanki, elə bil (ki), guya (ki) bu vergül qaydasının çap olunmuş istisnalarıdır: “Guya onu tanımırsan.” Bu sözlərdən sonra yalnız modal olduqlarına görə vergül qoyulmur. Sözsüz isə tam cümlədə təhlil olunur. “Qaytarsan o sözləri, sözsüz bir lal olarsan” misrasında sözsüz sözü olmayan mənasında əlamət bildirir. 'Müəllim tapşırıbsa, sözsüz, yerinə yetirməliyik.' cümləsində isə əmin münasibət yaradan modal sözdür və vergüllə ayrılır.