Alternativ enerji
Enerji mənbələrini, mətnin arqumentini və feili sifət–məsdər təkrarını birlikdə öyrən
Mətn enerjini istilik, işıq və hərəkətlə əlaqələndirir, sonra enerji mənbələrini iki qrupa ayırır. Günəş, külək və su bərpa olunan mənbələrdir: istifadə edildikcə tükənmirlər. Daş kömür, neft, qaz və torf isə bərpa olunmayan mənbələrdir. Küləkdən istifadə onun planetdə azalmasına səbəb olmur, daş kömür ehtiyatı isə tükənə bilər və onun əmələ gəlməsi üçün yüz milyonlarla il lazımdır. Axar su qədimdən enerji mənbəyi kimi işlədilir, müasir dövrdə isə su-elektrik stansiyalarında ondan elektrik enerjisi alınır.
Mətn bərpa olunmayan ehtiyatlardan israfla istifadəni iki nəticəyə bağlayır. Bir tərəfdən, belə ehtiyatlardan çox istifadə onların tükənməsinə gətirib çıxarır. Digər tərəfdən, yanacaq tullantıları təbiətə və insan sağlamlığına ziyan vurur; faydalı qazıntıların yanması nəticəsində atmosferdə karbon qazının artması iqlim dəyişikliyi ilə əlaqələndirilir. Buna görə müəllif enerjiyə qənaəti və bərpa olunan mənbələrdən istifadənin artırılmasını bəşəriyyətin gələcəyi üçün vacib sayır. Mətnin öz dövrünə aid məlumatında insanların istifadə etdiyi enerjinin 80%-nin bərpa olunmayan mənbələrdən alındığı deyilir; bu rəqəm mətndəki arqumentin dəlilidir.
Coğrafi şərait uyğun texnologiyanı seçməyə kömək edir. Mətnin tapşırığında çaylarla zəngin ölkələr hidroenergetik qurğularla, düzən ərazilər külək elektrostansiyaları ilə, cənub regionları günəş batareyaları ilə, zəngin meşə ehtiyatı olan ölkələr isə biokütlənin — yonqar və talaşanın — yanma texnologiyası ilə uyğunlaşdırılır. “Qlobal” sözü dünya miqyasını bildirir və “qlobus” sözü ilə Yer kürəsi mənası üzərindən yaxınlaşır.
Dil qaydaları hissəsi yeni qayda vermir, feili sifət və məsdəri kontekstdə təkrar etdirir. Bərpa olunan enerji mənbələri birləşməsində olunan, Günəş haqqında işlənən tükənməyən ən güclü enerji mənbəyi birləşməsində isə tükənməyən isimləri əlamətləndirən feili sifətlərdir. Çox istifadə edilməsi birləşməsində edilməsi, edilmək məsdərinin mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmiş formasıdır. Təbii qazın istifadəsi birləşməsində istifadəsi isə feildən düzəlmiş məsdər deyil, hazır leksik isimdir. Görünüş oxşarlığına görə deyil, sözün kökünə və cümlədəki işinə görə qərar vermək lazımdır.
Əsas terminlər
| Bərpa olunan | Bərpa olunmayan |
|---|---|
| Günəş | Daş kömür |
| Külək | Neft |
| Su ehtiyatları | Qaz |
| — | Torf |
Mətnin təsnifatı mənbənin ehtiyatının istifadədən sonra tükənib-tükənməməsinə əsaslanır.
| Coğrafi şərait | Texnologiya |
|---|---|
| Çaylarla zəngin ölkələr | Hidroenergetik qurğular |
| Düzən ərazilər | Külək elektrostansiyaları |
| Cənub regionları | Günəş batareyaları |
| Zəngin meşə ehtiyatlı ölkələr | Biokütlənin (yonqar, talaşa) yanma texnologiyası |
| Forma | Kontekstdə işi |
|---|---|
| olunan | bərpa olunan birləşməsində feili sifət |
| tükənməyən | enerji mənbəyini əlamətləndirən feili sifət |
| edilməsi | edilmək məsdərinin mənsubiyyət şəkilçili forması |
| istifadəsi | istifadə leksik isminin mənsubiyyət şəkilçili forması |
- 1Külək: İstifadə olunması planetdə küləyi azaltmır; külək əsdikcə mənbə mövcuddur.
- 2Daş kömür: Ehtiyatı çox olsa da, tükənməz deyil; əmələ gəlməsinə yüz milyonlarla il lazımdır.
- 3Nəticə: Qədimdən istifadə edilmək iki mənbəni eyni qrupa salmır; əsas fərq ehtiyatın yenilənməsidir.
- 1Başlanğıc: Bərpa olunmayan yanacaqların istifadəsi və yanması artır.
- 2Aralıq nəticə: Zərərli maddələr və karbon qazı atmosferə yayılır.
- 3Daha geniş nəticə: Karbon qazının artması iqlim dəyişikliyi və qlobal istiləşmə ilə əlaqələndirilir.
- 1Məsdər forması: edilməsi sözü edilmək məsdərinin şəkilçi qəbul etmiş formasıdır.
- 2Leksik isim: istifadəsi sözünün kökü istifadə ismidir; bu kontekstdə məsdər deyil.
- 3Yoxlama: Sözün hansı hərəkət adından və ya leksik kökdən yarandığını, sonra cümlədəki işini müəyyən et.
Bir ehtiyatın hazırda çox olması onun sonsuz olması demək deyil; mətndə daş kömür bu fərqi göstərir.
edilməsi və istifadəsi isim kimi işlənə bilər, amma yalnız birincisi məsdərin şəkilçi qəbul etmiş formasıdır.
Qaydalar
- 1Enerji mənbəyini təsnif edərkən onun istifadədən sonra tükənib-tükənmədiyini əsas götür.
- 2Günəş, külək və suyu bərpa olunan; daş kömür, neft, qaz və torfu bərpa olunmayan mənbələr kimi ayır.
- 3Mətnin arqumentində ehtiyatın çox olması onun tükənməz olması demək deyil.
- 4Səbəb-nəticə zəncirini ardıcıl izlə: yanma karbon qazını artırır, bu artım iqlim dəyişikliyi ilə əlaqələndirilir.
- 5Coğrafi şəraitlə texnologiyanı uyğunlaşdırarkən həmin ərazidə əlçatan olan mənbəyə bax.
- 6Mətnə aid faiz göstəricisini onun təqdim etdiyi dövrün məlumatı kimi ifadə et.
- 7Feili sifət feildən yaranır və isimə aid əlamət bildirir: bərpa olunan mənbə, tükənməyən mənbə.
- 8Məsdər şəkilçi qəbul edib isim kimi işlənə bilər: edilmək → edilməsi.
- 9Oxşar sonluq sözün qrammatik növünü təkbaşına müəyyən etmir: edilməsi məsdər forması, istifadəsi isə leksik isimdir.
Məşq
8 asan · 8 orta · 8 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir