Modal sözlərin cümlədə vəzifəsi və ara sözlər
Modal sözlər və durğu işarələri.
Modal sözlər danışanın söylədiyi fikrə münasibətini — yəqinlik, şübhə, təəssüf, sevinc, fikrin sırasını və ya mənbəyini — bildirən köməkçi nitq hissəsidir. Cümlədə işlənərkən modal sözlər çox zaman ara söz vəzifəsini yerinə yetirir; məsələn, «Şübhəsiz, o, haqlıdır» cümləsində «şübhəsiz» danışanın yəqinliyini bildirən ara sözdür. Ara söz cümlənin əsas üzvləri ilə qrammatik əlaqəyə girmir, ona görə də cümlə üzvü sayılmır və ona sual vermək olmur. Yazıda ara söz cümlənin əvvəlində, ortasında və ya sonunda işlənə bilər və mütləq vergüllə ayrılır: «Deməli, iş bitdi», «O, deməli, gəlmir», «İş bitdi, deməli». Ara sözə görə cümlədəki digər söz qrammatik vəzifəsini dəyişmir; məsələn, «Doğrudan, sən gəldin» cümləsində «doğrudan» ara söz, «Sən doğrudan danışdın» cümləsində isə eyni söz tərzi bildirən cümlə üzvü (zərflik) olur. Beləliklə, modal söz ara söz kimi işlənəndə vergüllə ayrılır, cümlə üzvü kimi işlənəndə isə vergül qoyulmur. Ən çox işlənən ara sözlər bunlardır: əlbəttə, şübhəsiz, təbii ki, görünür, deyəsən, bəlkə, demək, deməli, məncə, fikrimcə, nəhayət, birincisi, doğrudan, təəssüf ki.
Əsas terminlər
| Məna növü | Nümunə |
|---|---|
| Yəqinlik (qəti təsdiq) | əlbəttə, şübhəsiz |
| Şübhə, ehtimal, güman | görünür, deyəsən, bəlkə |
| Nəticə | deməli, demək |
| Fikrin mənbəyi | məncə, fikrimcə |
| Fikirlərin sırası | birincisi |
| Təəssüf | təəssüf ki |
| Ara sözün yeri | Vergül qaydası | Nümunə |
|---|---|---|
| Cümlənin əvvəlində | Sonra bir vergül qoyulur | «Deməli, iş bitdi.» |
| Cümlənin ortasında | İki tərəfdən vergüllə ayrılır | «O, deməli, gəlmir.» |
| Cümlənin sonunda | Əvvəl bir vergül qoyulur | «İş bitdi, deməli.» |
- 1Modal sözü tap: «görünür» modal sözdür və burada danışanın ehtimalını bildirir.
- 2Vəzifəsini yoxla: «görünür» cümlənin üzvləri ilə qrammatik əlaqəyə girmir, ona sual vermək olmur — deməli, cümlə üzvü deyil, ara sözdür.
- 3Durğu işarəsi: Ara söz cümlənin ortasında olduğu üçün iki tərəfdən vergüllə ayrılır: «Sən, görünür, yorulmusan.»
- 1Birinci cümlə: «Doğrudan, sən düz deyirsən.» — «doğrudan» fikrə münasibət bildirir, sual qəbul etmir; bu, ara sözdür və vergüllə ayrılır.
- 2İkinci cümlə: «O, doğrudan danışdı.» — burada «doğrudan» «necə danışdı?» sualına cavab verir, yəni tərz bildirən cümlə üzvüdür (zərflik).
- 3Nəticə: Eyni söz ara söz olanda vergüllə ayrılır, cümlə üzvü olanda isə vergül qoyulmur.
Ara sözü cümlə üzvü ilə qarışdırma: ara söz cümlənin üzvləri ilə qrammatik əlaqəyə girmir və ona sual vermək olmur, ona görə də nə mübtəda, nə xəbər, nə də zərflik ola bilər.
Eyni söz iki cür işlənə bilər: «Doğrudan, sən gəldin» cümləsində «doğrudan» ara sözdür (vergül qoyulur), «Sən doğrudan danışdın» cümləsində isə cümlə üzvüdür (vergül qoyulmur). Əvvəl sual ver, sonra vergül qoy.
Vergülü səhv yerə qoyma: vergül ara sözün özündən sonra (və ya ortada olanda iki tərəfindən) qoyulur, sözün arasındakı başqa sözdən və ya cümlənin sonundan deyil — «Görünür, yağış yağacaq», «Görünür yağış, yağacaq» yox.
Ara söz yalnız vergüllə ayrılır — tire, nöqtəli vergül, iki nöqtə və ya sual işarəsi ilə deyil; cümlənin ortasındakı ara söz isə hər iki tərəfdən vergüllə ayrılır.
Qaydalar
- 1Modal söz danışanın fikrə münasibətini (yəqinlik, şübhə, təəssüf, sıra, mənbə) bildirir və cümlədə əsasən ara söz vəzifəsində işlənir.
- 2Ara söz cümlə üzvü deyil; cümlənin üzvləri ilə qrammatik əlaqəyə girmir və ona sual vermək olmur.
- 3Ara söz cümlənin əvvəlində, ortasında və ya sonunda gələ bilər və hər zaman vergüllə ayrılır.
- 4Eyni söz bəzən ara söz, bəzən cümlə üzvü ola bilər — ara söz olanda vergül qoyulur, cümlə üzvü olanda qoyulmur.
- 5Ən çox işlənən ara sözlər: əlbəttə, şübhəsiz, görünür, deyəsən, bəlkə, deməli, məncə, nəhayət, birincisi, təəssüf ki.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir