Nida
Hiss-həyəcan bildirən sözlər.
Nida insanın müxtəlif hiss və həyəcanlarını — sevinc, kədər, təəccüb, qorxu, peşmanlıq, heyranlıq və s. — bildirən köməkçi nitq hissəsidir. Ən çox işlənən nidalar bunlardır: oh, ah, ay, vay, of, eh, afərin, ura, ay aman.
Məsələn, «Ah, necə də gözəl mənzərədir!» cümləsində «ah» heyranlıq, «Vay, ayağım ağrıyır!» cümləsində «vay» ağrı və kədər bildirir. Nida cümlənin əvvəlində işlənəndə özündən sonra adətən vergül qoyulur, güclü hiss bildirdikdə isə nida işarəsi (!) ilə ayrılır: «Afərin, çox gözəl cavab verdin!» və ya «Ura! Biz qalib gəldik!». Nida cümlə üzvü olmur, yəni mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin və ya zərflik kimi sual qəbul etmir və cümlədəki sözlərlə qrammatik əlaqəyə girmir. Buna görə də nidanı cümlədən çıxarsaq, cümlənin əsas mənası pozulmur, yalnız hiss çaları zəifləyir. Nidanı təqlidi (yamsılama) sözlərdən və ünsiyyət ifadə edən nitq hissələrindən fərqləndirmək lazımdır.
Əsas terminlər
| Növ / Məna | Nümunə |
|---|---|
| Heyranlıq | Ah, bu mənzərə necə də gözəldir! |
| Ağrı, kədər | Vay, ayağım ağrıyır! |
| Təqdir, bəyənmə | Afərin, çox gözəl oxudun! |
| Sevinc | Ura! Biz qalib gəldik! |
| Narazılıq, narahatlıq | Of, bu istidən bezdim! |
| Təəssüf, peşmanlıq | Eh, keçən günlər nə tez ötdü! |
| Vəziyyət | İşarə və nümunə |
|---|---|
| Cümlənin əvvəlində, adi hiss | Vergül: «Afərin, çox gözəl cavab verdin!» |
| Güclü hiss bildirdikdə | Nida işarəsi (!): «Ura! Biz qalib gəldik!» |
- 1Cümlə: «Of, bu istidən bezdim!»
- 2Nidanı tap: Cümlənin əvvəlindəki «of» sözü hiss-həyəcan bildirir — deməli, nidadır.
- 3Mənanı müəyyən et: Cümlədə bezginlik var; «of» narazılıq, narahatlıq bildirir.
- 1Birinci cümlə: «Ah, bu mənzərə necə də gözəldir!» — burada «ah» heyranlıq bildirir.
- 2İkinci cümlə: «Ah, başım çox ağrıyır!» — burada «ah» ağrı, narahatlıq bildirir.
- 3Nəticə: Eyni nida müxtəlif cümlələrdə müxtəlif hisslər bildirə bilər; mənanı cümlənin məzmunu müəyyən edir.
Hər cümləbaşı sözü nida sanma. «Ay» isim kimi göy cisminin və ya təqvim ayının adıdır; yalnız hiss bildirdikdə nidadır: «Ay, məni qorxutdun!»
«Ay qız, bura gəl!» cümləsindəki «ay» çağırış (xitab), «Ay, nə gözəl səs!» cümləsindəki «ay» isə hiss bildirən nidadır — funksiyalarını qarışdırma.
Nidadan sonra durğu işarəsini düzgün seç: adi halda vergül («Afərin, çox yaxşı cavab verdin!»), güclü hiss bildirdikdə isə nida işarəsi («Ura! Biz qalib gəldik!»). Nidadan sonra nöqtə qoyma.
Nidanı təqlidi (yamsılama) sözdən fərqləndir: nida hiss-həyəcan bildirir, təqlidi söz isə səs və hərəkəti təqlid edir.
Qaydalar
- 1Nida hiss-həyəcan — sevinc, kədər, təəccüb, qorxu, heyranlıq və s. — bildirən köməkçi nitq hissəsidir (oh, ah, ay, vay, of, eh, afərin, ura).
- 2Nida cümlənin əvvəlində işlənəndə özündən sonra vergül, güclü hiss bildirdikdə isə nida işarəsi (!) qoyulur.
- 3Nida cümlə üzvü olmur və cümlədəki sözlərlə qrammatik əlaqəyə girmir.
- 4Eyni nida müxtəlif cümlələrdə müxtəlif hisslər bildirə bilər (ah — həm kədər, həm heyranlıq).
- 5Nidanı cümlədən çıxarsaq, cümlənin əsas mənası pozulmur, yalnız hiss çaları zəifləyir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir