Ədat
Mənanı qüvvətləndirən köməkçi sözlər.
Ədat köməkçi nitq hissəsidir; ayrılıqda lüğəvi mənası olmasa da, cümlədəki sözün və ya bütöv cümlənin mənasını qüvvətləndirir, məhdudlaşdırır, dəqiqləşdirir, yaxud ona müxtəlif çalarlar verir. Ədatlar müstəqil suala cavab vermir və cümlə üzvü ola bilmir. Mənaca bir neçə növə ayrılır: qüvvətləndirici ədatlar (lap, ən, daha, çox, axı, ki, də, da), məhz mənasını dəqiqləşdirən və ayırıcı ədatlar (məhz, elə, yalnız, ancaq, təkcə, bir), sual ədatları (-mı, -mi, -mu, -mü, məgər, bəs), təsdiq-inkar ədatları (bəli, hə, xeyr, yox) və əmr-arzu çaları verən ədatlar (qoy, gəl, gör, bax). Ədatı bağlayıcıdan ayırmaq lazımdır: bağlayıcı söz və cümlələri bir-birinə bağlayır (və, amma, çünki), ədat isə heç nəyi bağlamır, yalnız mənanı gücləndirir və ya çalarlandırır; məsələn, «yalnız» və «ancaq» sözləri «təkcə» mənasında ədat, «lakin» mənasında isə bağlayıcı olur. Nümunə: «Lap yaxşı oxudu» cümləsində «lap» qüvvətləndirici ədatdır, «Sən gəldinmi?» cümləsində «-mi» sual ədatıdır, «Bəli, gəldim» cavabında «bəli» təsdiq ədatıdır.
Əsas terminlər
| Ədatın növü | Nümunə ədatlar |
|---|---|
| Qüvvətləndirici | lap, ən, daha, çox, axı, ki, də, da |
| Məhdudlaşdırıcı (dəqiqləşdirici, ayırıcı) | məhz, elə, yalnız, ancaq, təkcə, bir |
| Sual | -mı, -mi, -mu, -mü, məgər, bəs |
| Təsdiq-inkar | bəli, hə, xeyr, yox |
| Əmr-arzu çaları verən | qoy, gəl, gör, bax |
| Əlamət | Ədat | Bağlayıcı |
|---|---|---|
| Vəzifəsi | Yalnız mənanı qüvvətləndirir və ya çalarlandırır | Söz və cümlələri bir-birinə bağlayır |
| Cümlə üzvü olması | Cümlə üzvü ola bilmir | Cümlə üzvü ola bilmir |
| İki mənalı sözlər | «yalnız», «ancaq» «təkcə» mənasında ədat olur | «yalnız», «ancaq» «lakin» mənasında bağlayıcı olur |
- 1Ədatı tap: Cümlədə «məgər» sözü müstəqil suala cavab vermir, cümlə üzvü deyil, yalnız çalar qatır — deməli, ədatdır.
- 2Çaları müəyyən et: «Məgər» cümləyə sual çaları verir.
- 3Növü adlandır: «Məgər» sual ədatıdır (sual ədatları: «-mı», «-mi», «-mu», «-mü», «məgər», «bəs»).
- 1Sözləri yoxla: «Lap», «axı» və «də» sözləri heç nəyi bağlamır, yalnız mənanı gücləndirir; «mən» isə əvəzlikdir, ədat deyil.
- 2Növünü təyin et: «Lap», «axı» və «də» hər üçü qüvvətləndirici ədatdır.
- 3Nəticə: Cümlədə üç ədat var: «lap», «axı», «də».
Ədatı bağlayıcı ilə qarışdırma: bağlayıcı söz və cümlələri bir-birinə bağlayır («və», «amma», «çünki»), ədat isə heç nəyi bağlamır, yalnız mənanı gücləndirir və ya çalarlandırır.
«Yalnız» və «ancaq» ikimənalıdır: «təkcə» mənasında ədat («Yalnız sən gəldin.»), «lakin» mənasında isə bağlayıcı («Çağırdım, ancaq gəlmədi.») olur — mənaya bax, sözün özünə yox.
«də»/«da» və «ki» həmişə bağlayıcı deyil: «Sən də gəldin.» və «Necə də gözəldir ki!» cümlələrində bunlar heç nəyi bağlamır, mənanı qüvvətləndirən ədatdır.
Sual, təsdiq və əmr-arzu çalarını qarışdırma: «məgər», «bəs» — sual; «bəli», «hə» — təsdiq, «xeyr», «yox» — inkar; «qoy», «gəl», «gör», «bax» — əmr-arzu çaları verən ədatdır.
Qaydalar
- 1Ədat köməkçi nitq hissəsidir; cümlə üzvü olmur və müstəqil suala cavab vermir, yalnız mənanı qüvvətləndirir və ya çalarlandırır.
- 2Qüvvətləndirici ədatlar: lap, ən, daha, çox, axı, ki, də, da (məs.: lap gözəl, ən böyük).
- 3Sual ədatları: -mı, -mi, -mu, -mü, məgər, bəs (məs.: Gəldinmi? Məgər bilmirdin?).
- 4Təsdiq-inkar ədatları: bəli, hə, xeyr, yox; məhdudlaşdırıcı ədatlar: yalnız, ancaq, təkcə, məhz.
- 5Ədat heç nəyi bağlamır; «yalnız/ancaq» «təkcə» mənasında ədat, «lakin» mənasında bağlayıcı olur — buna görə bağlayıcı ilə qarışdırma.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir