lit6-5.5· Fəsil 5: Mənəvi dəyərlər, yaşayan hikmətlər· ~13 dəq

Səməd Behrəngi. BALACA QARA BALIQ

Balaca Qara Balıq anasının arxından çıxıb dənizə doğru təhlükəli, sual dolu bir səyahətə çıxır.

Bu mövzuda şagirdlər Səməd Behrənginin (1939-1967) Balaca Qara Balıq əsəri ilə tanış olurlar; dərslik bu əsəri hekayə kimi təqdim edir, mətn isə ixtisarla verilib. Əsər çərçivə formasında qurulub: dənizin dibində Qoca Balıq nəvə-nəticələrinə balaca bir balığın nağılını danışır. Balaca Qara Balıq anası ilə kiçik bir arxda yaşayan, gündəlik gəzişmədən bezmiş, dünyanı kəşf etmək istəyən maraqlı bir balıqdır; o, anasının və qonşu İri Balığın etirazına baxmayaraq arxın axarını izləyib yola çıxır. Yolda gölməçədə dar düşüncəli çömçəquyruqlarla və təhqiredici Qurbağa ilə, sonra enli arxda yırtıcı Xərçənglə üzləşir, bilikli Kərtənkələdən bir xəncər alır, Saqqa quşunun kisəsindən xilas olur, dənizdə isə Balıqudanın qarnına düşüb onu öldürür, ancaq öz taleyi naməlum qalır. Əsərin ideyası dünyanı dərk etmək və faydalı olmaq üçün azad, müstəqil yaşamağın vacibliyidir. Dərs həm də əsərin təhlili üçün metodologiya öyrədir: mövzunu müəyyənləşdirmək üçün hadisələrin harada baş verdiyinə, iştirakçılara və hadisələr arasındakı əlaqəyə, obrazı səciyyələndirmək üçün isə onun düşüncələrinə, hisslərinə, qərarlarına, nitqinə və başqaları ilə davranışına baxmaq lazımdır.

📌Nümunə

Məsələn: Balaca Qara Balığın xəncərlə Saqqa quşunun kisəsini yırtıb qaçması onun cəsarətli qərarını göstərən konkret hərəkətdir.

Əsas terminlər

çərçivə hekayə — Bir hekayənin başqa bir hekayəni əhatə edərək danışıldığı quruluş; burada Qoca Balığın nəvə-nəticələrinə Balaca Qara Balığın nağılını danışması bütün əsəri əhatə edir.
protaqonist — Əsərin əsas qəhrəmanı; bu əsərdə protaqonist Balaca Qara Balıqdır, sonda görünən Balaca Qızıl Balıq isə nağılı dinləyən ayrı bir personajdır.
mövzunun müəyyənləşdirilməsi — Dərslik bunun üçün hadisələrin harada baş verdiyinə, iştirakçılara və hadisələr arasındakı əlaqəyə baxmağı göstərir (Araşdırma-Təhlil, s.117-118).
obraz səciyyələndirmə sxemi — Personajı onun nə barədə düşündüyünə, hansı hissləri keçirdiyinə, hansı qərarlar qəbul etdiyinə, nitqinə-danışığına və başqaları ilə davranışına görə təhlil etmək sxemi.
rollu oyun (mühakimə formatı) — Hakim, İttihamçı, Balaca Balığın vəkilləri və oxucu rollarında keçirilən, Balaca Balığın adət-ənənəyə xor baxmaqda və gənc balıqları başdan çıxarmaqda təqsirləndirildiyi debat forması.
Əsər kartı
ElementMəlumat
MüəllifSəməd Behrəngi (1939-1967)
ƏsərBalaca Qara Balıq
JanrHekayə (dərslikdə belə adlandırılır, ixtisarla verilib)
Əsas mövzuDünyanı kəşf etmək istəyən balığın arxdan dənizə səyahəti

Dərslikdəki əsas məlumatlar əsər kartında toplanıb.

Personajlar və xüsusiyyətləri
PersonajXüsusiyyəti
Balaca Qara BalıqMaraqlı, sualcıl, adət-ənənəyə tabe olmayan əsas qəhrəman
Ana BalıqQayğıkeş, lakin dəyişikliyə bağlı olmayan ana
Qonşu İri BalıqDedi-qodu yayan, Balaca Balığı qınayan ənənəçi qonşu
QurbağaTəkəbbürlü, təhqiredici, zorakı, dəyişikliyə düşmən
KərtənkələBilikli, zəkalı, mehriban köməkçi
Saqqa quşuHiyləgər, qəddar yırtıcı
BalıqudanBalaca Balığı dənizdə iki dəfə tutan, sonda öldürülən yırtıcı

Balaca Qara Balığın yolunda rastlaşdığı personajlar həm maneə, həm də köməkçi rolunu oynayır.

✎Əsərin ideyasını müəyyənləşdirmək üçün addımlar
  1. 11. Hadisələrin harada baş verdiyini müəyyənləşdir: Hadisələr arxda, gölməçədə, enli arxda və dənizdə baş verir — hər məkan yeni bir təhlükə gətirir.
  2. 22. İştirakçıları və aralarındakı əlaqəni izlə: Qurbağa, Xərçəng, Kərtənkələ, Saqqa quşu və Balıqudan kimi personajların hər biri qəhrəmanın yolunda ya maneə, ya da köməkçi rolunu oynayır.
  3. 33. Qəhrəmanın qərarlarına diqqət et: Balaca Qara Balıq hər təhlükə qarşısında ölümdən qorxmadan mübarizə aparmağı seçir, bu onun xarakterini göstərir.
  4. 44. Nəticəni ideyaya bağla: Qəhrəmanın seçimlərindən belə nəticə çıxır ki, dünyanı dərk etmək və faydalı olmaq azad, müstəqil yaşamaqdan asılıdır.
🚫Balaca Qara Balıq ≠ Balaca Qızıl Balıq

Bəzi şagirdlər Balaca Qara Balığı sonda görünən Balaca Qızıl Balıqla eyniləşdirir. Bu, çap səhvi deyil — Balaca Qızıl Balıq nağılı dinləyən, sübhədək dəniz barədə düşünən ayrı bir personajdır.

💡Nəvə-nəticələrin sayındakı fərq

Əvvəldə nəvə-nəticələrin sayı on iki min, sonda isə on bir min doqquz yüz doxsan doqquzdur — fərq düz 1 nəfərdir və bu, Balaca Qızıl Balığın kimliyinə işarədir.

⚠️Saqqa quşunu Balıqudanla qarışdırmayın

Saqqa quşu (Rizə balıqları udan) ilə dənizdəki Balıqudan (Balaca Balığı iki dəfə tutan) iki fərqli epizodun iki fərqli yırtıcısıdır.

Qaydalar

  1. 1Əsəri Səməd Behrəngi (1939-1967) yazıb, dərslik onu hekayə kimi təqdim edir.
  2. 2Əsər çərçivə formasında qurulub: Qoca Balıq nəvə-nəticələrinə Balaca Qara Balığın nağılını danışır.
  3. 3Balaca Qara Balıq anasının etirazına baxmayaraq arxın harada qurtardığını öyrənmək üçün yola çıxır.
  4. 4Yolda Qurbağa, Xərçəng, Saqqa quşu və Balıqudan kimi təhlükələrlə üzləşir, Kərtənkələdən xəncər alır.
  5. 5Balaca Qara Balıq Balıqudanın qarnını xəncərlə cırıb quşu öldürür, ancaq öz taleyi bəlli olmur.
  6. 6Əsərin sonunda nağılı dinləyən Balaca Qızıl Balıq yatmayıb sübhədək dəniz barədə düşünür.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq