lit6-5.3· Fəsil 5: Mənəvi dəyərlər, yaşayan hikmətlər· ~13 dəq

Xəlil Rza Ulutürk. LAYLAM MƏNİM, NƏRƏM MƏNİM

Xəlil Rza Ulutürkün ana dilinə həsr etdiyi, layla notu ilə mübariz nərə notunu birləşdirən şeiri.

Bu mövzuda şagirdlər Xəlil Rza Ulutürkün (1932-1994) ana dilinə həsr etdiyi şeiri öyrənirlər; əsər dərslikdə (ixtisarla) qeydi ilə, yəni tam mətn deyil, seçilmiş bəndləri ilə verilib, bioqrafik epiqrafın müəllifi isə Heydər Əliyevdir. Şeir «***» işarəsi ilə ayrılan beş hissədən ibarətdir. Birinci hissədə lirik qəhrəman uşaqlıq xatirəsini canlandırır: gəlin ananın çaldığı layla, dörd qulac iplə yüyrüyə bağlanmış beşik və ulduzdan-ulduza dəyərək kəhkəşana bənd olunan yüyrük təsvir olunur; uşaq əvvəl ana südü, indi isə ana dilinin ruhu ilə qidalanır. İkinci hissədə şair yaşa dolduqca anlayır ki, ana dili ürəyindən çıxmayacaq, çünki sinəsindəki sözlər babaların nəfəsi və Çənlibeldə at oynadan igidlərin nərəsidir. Üçüncü hissədə xəbərdarlıq edilir ki, dil məhv olsa Göygöl, Qoşqar və Qız qalası öz mənasını itirər, ona görə doğma dili və Füzulini qorumaq lazımdır. Dördüncü hissədə dil heç bir fatehin oxuna, qılıncına, qırmancına baş əyməmiş məğrur varlıq kimi göstərilir. Sonuncu hissədə isə dil iki sahili birləşdirən polad körpü, qılınc və günəş kimi təqdim olunur, onu qorumayanın gözlərdən itməli olduğu bildirilir. Şeirin ideyası ana dilinin qorunmasının vətənin və xalqın mənəvi varlığının qorunması demək olduğudur.

📌Nümunə

Məsələn: şair «Öz dilini sən qala bil!» deyərək oxucuya birbaşa müraciət edir və dilin qorunmasını hər kəsin öz borcu kimi göstərir.

Əsas terminlər

ifadəli oxu (fasilə şərti işarələri) — "|" misra daxilində və ya misra sonunda qısa fasiləni, "||" bənd sonundakı fasiləni bildirir; oxu məzmuna uyğun səs tonu (aramla, təəccüblə, hərarətlə və s.) ilə müşayiət olunur (s.99, "İFADƏLİ OXUYA HAZIRLAŞIN").
Lirik qəhrəman — Şeirdə hadisələri yaşayan, hiss edən "mən" obrazıdır; bu şeirdə ənənəvi personaj yoxdur, mərkəzdə şairin öz səsini əks etdirən lirik qəhrəman durur.
Epiqraf — Əsərin əvvəlində verilən və onun ideyasına işıq salan qısa mətn və ya sitatdır; bu şeirin bioqrafik epiqrafının müəllifi Heydər Əliyevdir.
İxtisarla — Əsərin dərslikdə tam deyil, seçilmiş hissələri ilə verildiyini bildirən qeyddir; bu şeir də bu qeydlə təqdim olunub.
Təkrar — Fikri qüvvətləndirmək üçün eyni sözün və ya ifadənin bir neçə dəfə işlədilməsidir; şeirin dördüncü hissəsində keçmiş, indiki və gələcək zaman formalarının ardıcıl işlədilməsi buna nümunədir.
Əsər kartı
MüəllifƏsərJanrƏsas mövzu
Xəlil Rza UlutürkLaylam mənim, nərəm mənimŞeir (ixtisarla)Ana dilinin qorunması

Şeirin əsas məlumatları bir cədvəldə birləşdirilib.

Şeirin hissələri və məzmunu
HissəƏsas obraz/motivMəzmun
I hissəLayla, gəlin ana, yüyrükUşaqlıq xatirəsi, ana laylası və ana dilinin ilk təsiri
II hissəBabaların nəfəsi, Çənlibel igidləriAna dilinin ürəkdən çıxmayacağı, keçmişlə bağlılıq
III hissəGöygöl, Qoşqar, FüzuliDil məhv olarsa yurdun da mənasını itirəcəyi xəbərdarlığı
IV hissəFatehlər, qılınc, qırmancDilin heç bir təzyiqə baş əyməməsi
V hissəPolad körpü, qılınc, günəşDili qorumağın vətəni qorumaqla eyniliyi

Şeirin beş hissəsi «***» işarəsi ilə ayrılır və hər biri ana dili mövzusunu fərqli obrazlarla açır.

✎Şeirin ideyasını müəyyənləşdirmək üçün addımlar
  1. 11. Hissələri ayır: Şeiri «***» işarəsi ilə ayrılan beş hissəyə bölərək hər hissədə nədən danışıldığını müəyyənləşdir.
  2. 22. Təkrarlanan obrazları izlə: Layla, ana dili, Çənlibel igidləri və polad körpü kimi obrazların hansı hissələrdə keçdiyini qeyd et.
  3. 33. Birbaşa müraciəti tap: «Öz dilini sən qala bil!» kimi birbaşa müraciətləri diqqətlə oxu, çünki onlar şairin əsas mesajını daşıyır.
  4. 44. Ümumi fikri formalaşdır: Bütün hissələri birləşdirərək nəticə çıxar: ana dilini qorumaq vətəni və xalqın taleyini qorumaq deməkdir.
🚫Epiqrafın müəllifini qarışdırmaq

Bəzi şagirdlər epiqrafdakı tərif sözlərini Xəlil Rza Ulutürkün özünə aid edir. Əslində bu bioqrafik sözlərin müəllifi Heydər Əliyevdir, o, şairi xalqın milli azadlıq mübarizəsinin ön cərgəsində olan alim və şair kimi təqdim edir.

💡Layla və nərə bir yerdə

Şeirin adında olduğu kimi, mətndə də mülayim layla notu ilə döyüşkən nərə notu bir-birinə əks-səs kimi calanır — əsər təkcə laylavarı deyil, həm də mübariz notda yazılıb.

⚠️İki sahili düzgün anlamaq

Misradakı obrazı yalnız bir bölgəyə aid etmək olmaz — dərslikdəki yoxlama testində dilin yalnız Şimali Azərbaycanda işləndiyini iddia edən fikir açıq-aşkar səhv sayılır, çünki şair dili Şimal və Cənubu birləşdirən polad körpü kimi göstərir.

Qaydalar

  1. 1Şeirin müəllifi Xəlil Rza Ulutürkdür (1932-1994); bioqrafik epiqrafın müəllifi isə Heydər Əliyevdir.
  2. 2Şeir dərslikdə (ixtisarla) qeydi ilə, yəni tam mətn deyil, seçilmiş bəndləri ilə verilib.
  3. 3Əsər «***» işarəsi ilə ayrılmış beş hissədən ibarətdir və hər hissə ana dili mövzusunu fərqli tərəfdən açır.
  4. 4Şeirdə ənənəvi personaj yoxdur, mərkəzdə lirik "mən" (şairin səsi) durur.
  5. 5Şeirin əsas ideyası ana dilinin qorunmasının vətənin və xalqın mənəvi varlığının qorunması demək olduğudur.
  6. 6s.99-dakı İfadəli oxuya hazırlaşın bölməsi | (qısa fasilə) və || (bənd sonu) şərti işarələri ilə ifadəli oxu qaydalarını öyrədir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq