«Koroğlu» dastanı — «Düratın itməyi» qolu
Dastan qolu; sədaqət və igidlik.
«Koroğlu» dastanı Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının ən böyük qəhrəmanlıq dastanıdır; müəllifi məlum deyil — xalq tərəfindən yaradılmışdır (anonim). Dastan bir sıra qollara bölünür; hər qol ayrı bir hadisəni danışır. «Düratın itməyi» qolunda Koroğlunun ən dəyərli varlığı — atı Dürat — əldən çıxır. Dürat adi bir at deyil: o, Koroğlunun igidliyinin, azadlığının və gücünün rəmzidir. At olmadan Koroğlu sanki yarımçıqdır. Bu qol sədaqət (Düratın sahibinə bağlılığı, Koroğlunun atına olan sevgisi) və igidlik (atı geri almaq üçün Koroğlunun çəkdiyi çətinliklər) mövzularını ön plana çəkir. Dastan dilinin əsas xüsusiyyəti danışıq dili ilə şeirin qovuşmasıdır: nəsr hissələri ilə qoşma-misralar bir-birini tamamlayır.
Məsələn: Dürat itirildiyi zaman Koroğlunun acısını bildirən misralar onun ata olan sədaqətini — insan-at dostluğunu — bütün dərinliyi ilə əks etdirir.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|---|
| Xalq əsəri / anonim | «Koroğlu» dastanı — «Düratın itməyi» qolu | Qəhrəmanlıq dastanı (qol) | Sədaqət və igidlik; Koroğlu ilə atı Dürat arasındakı bağlılıq |
«Düratın itməyi» qolunun əsas ədəbi məlumatları.
| Hissə | Funksiyası | Nümunə |
|---|---|---|
| Nəsr hissəsi | Hadisəni anladır, süjeti irəlilədir | Düratın itirilməsini izah edən hissə |
| Şeir-misralar (qoşma) | Qəhrəmanın daxili hisslərini bədii dillə ifadə edir | Koroğlunun acısını bildirən misralar |
| Nəsr + şeir birlikdə | Dastanın xas quruluş xüsusiyyəti | Hər iki hissə bir-birini tamamlayır |
Dastanın nəsr-şeir quruluşu VI sinif proqramının əsas öyrənmə məqsədidir.
| Xüsusiyyət | «Koroğlu» dastanı | «Kitabi-Dədə Qorqud» |
|---|---|---|
| Bölünmə vahidi | Qol | Boy |
| Müəllif | Anonim (xalq əsəri) | Anonim (xalq əsəri) |
| Növ | Şifahi xalq ədəbiyyatı | Şifahi xalq ədəbiyyatı |
| Əsas mövzu | Qəhrəmanlıq, sədaqət | Qəhrəmanlıq, igidlik |
| Dil xüsusiyyəti | Nəsr + qoşma-misralar | Nəsr + şeir hissələri |
Hər iki dastan Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının ən böyük qəhrəmanlıq nümunələridir.
- 1Addım 1 — Dürat kimdir?: Dürat Koroğlunun atıdır. Lakin dastan onu adi at kimi deyil, qəhrəmanın ən dəyərli yoldaşı kimi təqdim edir.
- 2Addım 2 — Dürat nəyin simvoludur?: Dürat Koroğlunun güc və azadlığının simvoludur. At olmadan Koroğlu sanki yarımçıqdır — bu, dastanda açıq şəkildə vurğulanır.
- 3Addım 3 — Sədaqət mövzusu: Sədaqət bu qolda iki tərəflidir: Koroğlunun Dürata olan sevgisi və Düratın sahibinə bağlılığı — qarşılıqlı sədaqət kimi verilir.
- 4Addım 4 — İgidlik mövzusu: Koroğlunun itmiş atını geri almaq üçün çətinliklərə sinə gərməsi igidliyin əsas ifadəsidir. Atı geri qazanmaq qəhrəmanın sınaqdan üzüağ çıxmasıdır.
- 5Addım 5 — Ədəbi nəticə: Dürat obrazı insan-heyvan bağlılığını və dastandakı sədaqət ideyasını birlikdə daşıyır. Bu, «Düratın itməyi» qolunu dastanın ən güclü hissələrindən birinə çevirir.
«Koroğlu» dastanı «qol»lara bölünür; «Kitabi-Dədə Qorqud» isə «boy»lara bölünür. Bu iki termini qarışdırmaq olmaz.
Tez-tez edilən səhv: «Koroğlu» dastanının müəllifini Nizami Gəncəvi, Aşıq Ələsgər və ya Füzuli kimi göstərmək. «Koroğlu» anonim xalq əsəridir — müəllifi məlum deyil.
Başqa bir yayğın səhv: «Düratın itməyi»ni müstəqil nağıl və ya «Kitabi-Dədə Qorqud»un bir boyu saymaq. «Düratın itməyi» «Koroğlu» dastanının bir qoludur, ayrı əsər deyil.
Dürat obrazını yalnız «at» kimi anlatmaq yetərli deyil. Dürat Koroğlunun güc və azadlığının simvoludur — bu mənasını mütləq əlavə etmək lazımdır.
Qaydalar
- 1«Koroğlu» dastanı Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının anonim qəhrəmanlıq dastanıdır; qollara bölünür.
- 2«Düratın itməyi» qolunun əsas mövzusu sədaqət və igidlikdir; Dürat Koroğlunun güc və azadlıq rəmzi olan atıdır.
- 3Bu qolda Koroğlu atını itirməsi ilə böyük bir sınaqla üzləşir; atı geri almaq onun igidliyini sübut edir.
- 4Dastan dili nəsr (hekayə hissəsi) ilə şeiri (qoşma-misralar) birləşdirir; bu dastanın xas quruluş xüsusiyyətidir.
- 5«Koroğlu» dastanında Dürat obrazı yalnız at deyil, qəhrəmanın sədaqətli yoldaşı və igidliyinin rəmzi kimi verilir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir