İlyas Əfəndiyev — «Zəmidə bir turac səslənirdi»
Hekayə; təbiət və uşaqlıq xatirələri.
İlyas Əfəndiyev «Zəmidə bir turac səslənirdi» hekayəsində doğma torpağa bağlılıq hissini, uşaqlıq xatirələrini və Azərbaycan təbiətinin gözəlliyini ustalıqla təsvir edir. Əsərin mərkəzində lyrik bir ab-hava hökm sürür: qəhrəman zəminin arasından gələn turacın səsini eşidərkən uşaqlıq illərinə — ana yurduna, kənd həyatının sadəliyinə, təbiətin saflığına qayıdır. Müəllif təbiət təsvirini xatirə ilə qovuşdurur: quşun səsi keçmişlə indini bir-birinə bağlayan bir körpüyə çevrilir. Hekayə janrının əsas xüsusiyyəti — məhdud hadisə çərçivəsində dərin hiss və düşüncənin ifadəsi — bu əsərdə parlaq şəkildə təcəssüm olunur. Bədii dildə epitet, şəxsləndirmə və təşbeh vasitələrindən istifadə edilir, turacın səsi isə azadlıq və vətən torpağının simvoluna çevrilir.
Məsələn, hekayədə turacın səsini eşidən qəhrəman özünü uşaqlıq illərinin o sakit, canlı dünyasına qayıtmış kimi hiss edir — bu, doğma yurda mənəvi bağlılığın bədii ifadəsidir.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|---|
| İlyas Əfəndiyev | «Zəmidə bir turac səslənirdi» | Hekayə | Turacın səsinin doğurduğu uşaqlıq xatirələri və doğma yurda mənəvi bağlılıq |
İlyas Əfəndiyev Azərbaycan ədəbiyyatında hekayə, dram və roman janrlarında qələm yürütmüşdür.
| Janr | Forma | Həcm | Əsas xüsusiyyət |
|---|---|---|---|
| Hekayə | Nəsr | Kiçik | Məhdud hadisədə dərin hiss və düşüncənin ifadəsi |
| Dastan | Nəzm + nəsr | Geniş | Qəhrəmanlıq mövzusu, xalq ədəbiyyatı |
| Şeir | Nəzm (mənzum) | Dəyişən | Vəzn və qafiyə ilə yazılmış mənzum əsər |
| Təmsil | Nəsr və ya nəzm | Kiçik | Alleqorik heyvan obrazları vasitəsilə əxlaqi dərs |
«Zəmidə bir turac səslənirdi» nəsr janrında — hekayədir; dastan, şeir və ya təmsil deyil.
| Vasitə | Tərif | Hekayədəki rolu |
|---|---|---|
| Epitet | Bədii təyin; bir obrazı parlaq şəkildə xarakterizə edən söz | Turac və zəmi mənzərəsinin duyğusal təsviri |
| Şəxsləndirmə | Heyvana və ya cansız varlığa insan xüsusiyyəti vermək | Turacın səsi sanki bir çağırış — bir müraciət kimi verilir |
| Simvol | Obrazın daha geniş bir fikri təmsil etməsi | Turac — azad təbiətin və doğma yurdun simvolu; zəmi — torpaq sevgisinin simvolu |
Hekayədə bədii dil lirik-psixoloji ab-hava yaratmaq üçün işlədilir.
- 1Başlanğıc detal: Qəhrəman zəminin içindən gələn turacın səsini eşidir — bu, hekayənin giriş nöqtəsidir.
- 2Retrospeksiya — keçmişə qayıdış: Turacın səsi qəhrəmanı uşaqlıq illərinə aparan bir körpüyə çevrilir: ana yurdu, kənd həyatının sadəliyi, təbiətin saflığı xatirlanır.
- 3Turacın simvolik mənası: Turac hekayədə sadə quş deyil — o, azad təbiətin və doğma yurdun simvoluna çevrilir. Onun səsi keçmişlə indini əlaqələndirən bədii vasitədir.
- 4Zəminin rolu: Zəmi — taxıl əkilmiş tarla — kənd həyatını, əməyi və torpağa bağlılığı simvollaşdırır. Bu məkan seçimi hekayənin doğmalıq hissini gücləndirir.
- 5Əsas ideya: İnsanın doğma torpaqla mənəvi bağı ömürlük qalır — kiçik bir detal (quşun səsi) onu tam gücü ilə canlandıra bilər.
Çox yayılan səhv: «Zəmidə bir turac səslənirdi» əsərinin müəllifini Mirzə İbrahimov və ya Hüseyn Cavid kimi göstərmək. Bu hekayənin müəllifi İlyas Əfəndiyevdir — başqa heç kim deyil.
Janr səhvi: bu əsəri dastan, şeir və ya təmsil saymaq yanlışdır. «Zəmidə bir turac səslənirdi» nəsr janrında yazılmış hekayədir; «lirik» sözü şeir formasına deyil, hekayənin hiss-duyğu ağırlığına işarə edir.
«Zəmi» sözünün mənasını xatırlayın: zəmi — taxıl (dən) bitirilən tarladır. Dağ, dəniz, bağ, kənd meydanı — bunların heç biri «zəmi» deyil.
Turacın obrazını alleqoriya ilə qarışdırmayın. Hekayədə turac gizli siyasi alleqoriya deyil — o, real təbiət elementi kimi assosiativ xatirə rolunu oynayır və doğma yurdun simvoluna çevrilir.
Qaydalar
- 1«Zəmidə bir turac səslənirdi» — İlyas Əfəndiyevin hekayəsidir; janrı hekayədir (nə dastan, nə də şeirdir).
- 2Hekayənin əsas mövzusu: turacın səsinin doğurduğu uşaqlıq xatirələri və doğma yurda mənəvi bağlılıq.
- 3Əsərdə təbiət təsviri (turac, zəmi) xatirə ilə qovuşur: quşun səsi keçmiş ilə indini əlaqələndirən bədii vasitəyə çevrilir.
- 4Hekayənin əsas bədii xüsusiyyəti: məhdud bir an (turacın səsini eşitmək) vasitəsilə geniş hiss dünyasının — nostalji, vətən sevgisi, uşaqlıq sevinciyin — açılmasıdır.
- 5İlyas Əfəndiyev Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsidir; o, hekayə, dram və roman janrlarında yazmışdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir