Kitabi-Dədə Qorqud — «Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy» (məzmun)
Dastan/boy; süjet və qəhrəmanlıq.
«Kitabi-Dədə Qorqud» Azərbaycan xalqının ən qədim qəhrəmanlıq dastanıdır; bir müqəddimə və 12 boydan ibarətdir. «Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy» bu dastanın ən məşhur boylarından biridir. Boyun süjeti dörd hissəyə bölünür: giriş — Oğuz eli köçərkən geri qalan körpə Basatın bir arslan tərəfindən tapılıb böyüdülməsi, eləcə də Aruzun çobanı (Sarı Çoban) ilə bir pəri qızından doğulan birgözlü Təpəgözün dünyaya gəlməsi; düyün — Təpəgözün böyüyərək Oğuz elinə zülm etməsi, igidləri yeyib bitirməsi, elə bir bəla olması; kulminasiya — Basat ilə Təpəgözün qaranlıq bir mağarada qarşılaşması, Basatın Təpəgözü körün edib öldürmək üçün mübarizəsi; həll — Basatın Təpəgözü öldürərək el-obanı bu bəladan xilas etməsi. Boyun əsas ideyası qəhrəmanlıq, el-obaya sadiqlik, güclü düşmən qarşısında igidlikdir.
Məsələn: Basat Təpəgözü öldürmək üçün öncə onun vahid gözünü kor edir, beləliklə düşmənin üstünlüyünü aradan qaldırır — bu, ağıl və cəsarətin birgə tətbiqinin bariz nümunəsidir.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|---|
| Xalq əsəri / anonim | «Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy» (Kitabi-Dədə Qorqud) | Qəhrəmanlıq dastanı (boy) | El-obanı güclü düşmənin bəlasından qurtarmaq; ağıl və cəsarətin qələbəsi |
Dastanın müəllifi məlum deyil; o, Oğuz türklərinin şifahi xalq yaradıcılığının məhsuludur.
| Hissə | Hadisə |
|---|---|
| Giriş | Basatın körpəkən arslana verilərək böyüməsi; Təpəgözün pəridən dünyaya gəlməsi |
| Düyün | Böyümüş Təpəgözün Oğuz elinə zülm etməsi, igidləri məhv etməsi |
| Kulminasiya | Basatın Təpəgözlə qaranlıq mağarada qarşılaşması; Basatın Təpəgözün gözünü kor etməsi |
| Həll | Basatın Təpəgözü öldürüb el-obanı bəladan xilas etməsi |
Süjetin dörd hissəsini əzbərləmək üçün qısa formul: Giriş → Düyün → Kulminasiya → Həll.
| Əlamət | Bu boyda nümunə |
|---|---|
| Şifahi xalq yaradıcılığı — müəllifi bilinmir | «Kitabi-Dədə Qorqud» anonim xalq əsəridir |
| Nəsr (proza) və nəzm (şeir) növbələşir | Boyda həm danışıq hissələri, həm şeir parçaları var |
| Qəhrəman el-oba uğrunda döyüşür | Basat şəxsi çıxar deyil, el-obanı xilas etmək üçün döyüşür |
| Qəhrəmanın qeyri-adi keçmişi olur | Basat arslana verilərək böyüyüb — sıradan uşaqlıq deyil |
Qəhrəmanlıq dastanını nağıldan fərqləndirən əsas cəhət: mərkəzdə sehrdən yox, el-oba uğrunda mübarizədən gələn qəhrəmanlıqdır.
- 1Basat obrazı: Basat cəsur, ağıllı və el-obasına sadiq bir igiddir. Uşaqlıqda arslana verilərək böyüyüb, atası isə Aruz bəydir. O, fərdi qisas deyil, el-obanı xilas etmək üçün Təpəgözün üstünə gedir.
- 2Təpəgöz obrazı: Təpəgöz birgözlü, mifik bir nəhəngdir; Aruzun çobanı (Sarı Çoban) ilə bir pəri qızından dünyaya gəlib. O, Oğuz elinə zülm edən, igidləri məhv edən qaranlıq güc simvoludur.
- 3Qarşıdurmanın mənası: Basat Təpəgözdən fiziki cəhətdən zəifdir, lakin ağıl işlədərək onun vahid gözünü kor edir. Bu üsul göstərir ki, ağıl fiziki üstünlüyü üstələyə bilər — boyun əsas ideyası budur.
- 4Nəticə: Basatın qələbəsi ilə el-oba xilas olur. Boyun adının özü — «Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy» — süjetin həll hissəsini əvvəlcədən bildirir.
«Kitabi-Dədə Qorqud» bir müqəddimə və 12 boydan ibarətdir. «Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy» bu 12 boydan biridir — dastanın özü deyil, bir hissəsidir.
Dədə Qorqud boyun baş döyüşçüsü deyil. O, müdrik ozan-ağsaqqaldır; boyun hadisələrini dastana çevirir və alqış deyir. Döyüşən Basatdır.
Tələbələr tez-tez bu boyu «Koroğlu» dastanının bir hissəsi hesab edir. Bu yanlışdır. «Koroğlu» tamam ayrı bir qəhrəmanlıq dastanıdır; «Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy» isə «Kitabi-Dədə Qorqud»a aiddir.
Bu boyun janrı nağıl deyil, qəhrəmanlıq dastanıdır (boy). Nağılda sehr və yaxşı sonluq ön plandadır; bu boyda isə el-oba uğrunda qəhrəmanlıq mübarizəsi əsasdır.
Qaydalar
- 1«Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy» «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanının boylarından biridir; janr — qəhrəmanlıq dastanı (boy).
- 2Boyun baş qəhrəmanı Basatdır; o, uşaqlıqda arslana verilərək böyüyüb, atası isə Aruz bəydir.
- 3Təpəgöz — oğuz elinə zülm edən birgözlü nəhəng; onun bəlasından eli Basat qurtarır.
- 4Boyun süjet quruluşu: giriş (Basatın uşaqlığı, Təpəgözün mənşəyi) → düyün (Oğuzların əziyyəti) → kulminasiya (Basat–Təpəgöz döyüşü) → həll (Basatın qələbəsi).
- 5Boyun əsas ideyası: qəhrəmanlıq, el-obaya sadiqlik; Basat ağıl və cəsarəti birləşdirərək güclü düşmənə qalib gəlir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir