«Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy» (obrazlar: Basat və Təpəgöz)
İgidlik və vəhşilik qarşıdurması.
«Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy» «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanının ən güclü boylarından biridir. Boyda iki əsas obraz — Basat və Təpəgöz — bir-birinə tam zidd olaraq verilir. Basat igid, xalqına sadiq bir oğuzdur; körpəlikdə bir aslan tərəfindən böyüdülmüş, sonra atasının yanına qayıtmışdır. O, xalqın xilaskarı kimi təqdim olunur: Təpəgöz Oğuz elinə böyük zərər verəndə məhz Basat qalxıb ona qarşı çıxır. Təpəgöz isə bir gözdən ibarət nəhəng (div), vəhşi bir məxluqdur; o, insan yeyir, Oğuz igidlərini əsir edir və elin başına bəla kəsilir. Basat mağaraya girib Təpəgözün tək gözünü kor edir, sonra onun öz qılıncı ilə başını kəsib xalqı xilas edir. Boyun əsas ideyası budur: həqiqi igidlik vəhşi qüvvəni məğlub edə bilər.
Məsələn, Basat Təpəgözün öz silahını onun əleyhinə çevirir — bu, zəkanın qüvvəni üstələdiyini göstərən vacib epizoddu.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|---|
| Xalq əsəri / anonim | «Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy» (Kitabi-Dədə Qorqud) | Qəhrəmanlıq dastanı | İgidlik və zəkanın vəhşi qüvvəni məğlub etməsi |
Bu boy «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanının ən güclü boylarından biri sayılır.
| Obraz | Xarakter | Funksiya | Nəyi təmsil edir? |
|---|---|---|---|
| Basat | İgid, xalqına sadiq Oğuz cəngavəri; körpəlikdə aslan tərəfindən böyüdülmüşdür | Müsbət obraz — xalqın xilaskarı | İgidlik, zəka, xeyir qüvvəsi |
| Təpəgöz | Bir gözlü vəhşi nəhəng (div); insan yeyir, Oğuz elinə zərər verir | Mənfi obraz — xalqın düşməni | Vəhşilik, zülm, şər qüvvəsi |
İki obrazın zidd xüsusiyyətləri boyun əsas konfliktini — xeyir ilə şər mübarizəsini — yaradır.
| Vasitə | Tərif | Nümunə (ümumi) |
|---|---|---|
| Epitet | İsmin xüsusiyyətini parlaq şəkildə ifadə edən bədii təyin | «igid Basat», «vəhşi Təpəgöz» |
| Mübaliğə | Bir şeyin həqiqətdən çox böyük və ya güclü kimi göstərilməsi (şişirtmə) | Nəhəngin ölçüsü, gücü şişirdilərək verilir |
| Təşbeh (bənzətmə) | İki şeyi oxşar cəhətləri əsasında bir-birinə bənzətmə | Basatın cəsarəti aslana bənzədilə bilər |
Qeyd: Nümunələr ümumi xarakter daşıyır; konkret sitat üçün mətni oxuyun.
- 1Addım 1 — Konflikt: Kim kimə qarşı?: Boyun mərkəzindəki konflikt Basat (igid Oğuz cəngavəri) ilə Təpəgöz (bir gözlü vəhşi div) arasındadır. Bu, xeyir ilə şər arasındakı klassik epik qarşıdurmanın nümunəsidir.
- 2Addım 2 — Basat obrazı: Basat müsbət obrazdır: o, xalqına sadiqdir, körpəlikdə aslan tərəfindən böyüdülmüşdür (bu, onun cəsarətini simvollaşdırır) və Oğuz elinə gəlişi Təpəgözün ziyanına son qoymaq istəyi ilə bağlıdır. Onun igidliyi yalnız fiziki gücə deyil, zəkasına da əsaslanır.
- 3Addım 3 — Təpəgöz obrazı: Təpəgöz mənfi obrazdır: bir gözlü nəhəng varlıqdır, insan yeyir və Oğuz elinə böyük bəla kəsilir. Onun xarici görünüşü (tək göz) vəhşiliyini simvollaşdırır.
- 4Addım 4 — Zəkanın qələbəsi: Basat Təpəgözü fiziki üstünlük ilə deyil, zəkası ilə məğlub edir: mağaraya girir, Təpəgözün tək gözünü kor edir, sonra düşmənin öz qılıncından istifadə edərək onu məhv edir. Bu epizod boyun əsas ideyasını göstərir: igidlik zəka ilə birləşdikdə daha güclü olur.
- 5Addım 5 — Əsas ideya: Boyun ideyası budur: həqiqi igidlik — zəka ilə birləşdikdə — vəhşi qüvvəni məğlub edə bilər. Basat xalqın xilaskarı kimi xeyirin, igidliyin simvoluna çevrilir.
Dədə Qorqud bu boyda döyüşçü deyil, müdrik ravidir (hadisələri nəql edən şəxsdir). Oğuz elini Təpəgözdən xilas edən Basatdır, Dədə Qorqud deyil.
Çox yayılmış səhv: Basatı «Koroğlu» dastanının qəhrəmanı saymaq. «Koroğlu» tamamilə ayrı bir qəhrəmanlıq dastanıdır; Basat və Təpəgöz yalnız «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanına aiddir.
Basat körpəlikdə qurd tərəfindən deyil, ASLAN tərəfindən böyüdülmüşdür. «Qurd» cavabı yanlışdır — bu, boyun dəqiq faktıdır.
Bu boyun janrı qəhrəmanlıq dastanıdır, nağıl deyil. Nağılda sehr və xoşbəxt son önəmlidir; bu isə igidlik mövzusunda epik dastandır. Həmçinin lirik şeir və ya hekayə ilə qarışdırmamaq lazımdır.
Qaydalar
- 1«Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy» «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanına aiddir; janr etibarilə qəhrəmanlıq dastanıdır.
- 2Basat igid, xalqının xilaskarı olan Oğuz cəngavəridir; körpəlikdə aslan tərəfindən böyüdülmüşdür.
- 3Təpəgöz bir gözdən ibarət nəhəng (div) olub insan yeyir, Oğuz elinə zərər verir — vəhşilik obrazıdır.
- 4Basat Təpəgözün tək gözünü kor edib onu məğlub edir, beləliklə xalqı onun əziyyətindən qurtarır.
- 5Boyun əsas ideyası igidlik və zəkanın vəhşi qüvvəni məğlub edə biləcəyidir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir