lit6-5.1· Fəsil 3: Bədii əsərlərdə nəqletmə· ~13 dəq

Nizami Gəncəvi — «Yaralı bir uşağın dastanı»

Mənzum hekayə; ağıl, fərasət və xeyirxahlıq.

Nizami Gəncəvi (1141–1209) Azərbaycan klassik ədəbiyyatının ən böyük şairlərindən biridir; o, XII əsrdə Gəncə şəhərində yaşamış və əsərlərini farsca yazmışdır. «Yaralı bir uşağın dastanı» onun «Sirlər xəzinəsi» («Xəmsə»nin birinci poeması) əsərindən götürülmüş mənzum hekayədir — yəni şeir dili ilə yazılmış, lakin süjeti, obrazları və nəqletmə tərzi hekayəyə xas olan əsərdir. Hekayədə bir dəstə uşaq çölə gəzməyə çıxır; onlardan biri sürüşüb yıxılır və ayağı sınır. Yoldaşları qorxub çarə axtaranda biri yaralı uşağı quyuda gizlətməyi təklif edir ki, atasının yanında xəcalət çəkməsin. Lakin ağıllı, fərasətli bir uşaq — özü yaralı uşağın düşməni olsa belə — uzaqgörənlik göstərir: «Bu sirr gizli qalmaz, məndən şübhələnərlər» deyə düşünüb yaralı uşağın atasını xəbərdar edir. Beləliklə həm uşağın həyatını xilas edir, həm yoldaşlarını çətinlikdən qurtarır, həm də özünü şübhədən təmizləyir. Əsərin əsas mövzusu AĞIL, FƏRASƏT və UZAQGÖRƏNLİKDİR; ideyası isə budur ki, ağıl və düzlük insanı hər çətinlikdən şərəflə çıxarır, paxıllıq və xəbislik isə pislənir. Janr baxımından bu əsər mənzum hekayədir: fərdi müəllifi var, şeir formasında yazılmışdır, lakin hekayə süjetinə malikdir.

📌Nümunə

Məsələn: ağıllı uşaq obrazı düşməninə belə kömək etməklə xeyirxahlığın və sağlam düşüncənin gücünü oxucuya çatdırır.

Əsas terminlər

Mənzum hekayə — Şeir formasında yazılmış, lakin hekayəyə xas süjet, obrazlar və nəqletmə tərzi olan əsər; fərdi müəllifi var.
Mövzu — Əsərin nədən bəhs etdiyi, əsas söz-anlayış; «Yaralı bir uşağın dastanı»nda — ağıl, fərasət və uzaqgörənlik.
İdeya — Müəllifin mövzu haqqındakı əsas fikri, çatdırmaq istədiyi mesaj; bu əsərdə — ağıl və düzlük insanı çətinlikdən şərəflə çıxarır.
Epitet — Obrazın bədii xüsusiyyətini bildirən emosional rəngli söz; məsələn, «ağıllı uşaq», «fərasətli uşaq» ifadələri epitetdir.
Obraz — Əsərdə müəllif tərəfindən yaradılmış bədii xarakter; bu əsərdə ağıllı uşaq pozitiv obraz kimi verilir.
Süjet — Əsərdəki hadisələrin ardıcıllığı: giriş → düyün → həll; «Yaralı bir uşağın dastanı»nda düyün — ayağın sınması, həll — ağıllı uşağın çıxış yolu tapmasıdır.
Əsər kartı
MüəllifƏsərJanrƏsas mövzu
Nizami Gəncəvi (1141–1209)«Yaralı bir uşağın dastanı»Mənzum hekayəAğıl, fərasət və uzaqgörənlik

Əsər «Sirlər xəzinəsi»ndən götürülmüşdür — «Xəmsə»nin birinci poeması.

Janr müqayisəsi: mənzum hekayə, nağıl, dastan, hekayə
JanrFormaMüəlliflikƏsas xüsusiyyəti
Mənzum hekayəŞeirFərdi müəllifŞeir formasında yazılmış hekayə süjeti
NağılNəsr (şifahi)Anonim (xalq)Sehr, yaxşı sonluq, xalq yaradıcılığı
Dastan (epos)Nəzm + nəsrAnonim (xalq)İri həcmli qəhrəmanlıq eposu
HekayəNəsrFərdi müəllifNəsr dilində yazılmış qısa süjet

«Yaralı bir uşağın dastanı» adındakı «dastan» sözü janr adı deyil, «hekayə/rəvayət» mənasında işlənmişdir.

Bədii təsvir vasitələri
VasitəTərifNümunə (bu əsərdən)
EpitetObrazın emosional rəngli bədii xüsusiyyəti«ağıllı uşaq», «fərasətli uşaq»
Təşbeh (bənzətmə)İki şeyi oxşar cəhətinə görə müqayisə etməkƏsərdə bənzətmə axtarmaq — epitetlə qarışdırmayın
MübaliğəBir keyfiyyəti şişirdərək ifadə etməkMübaliğə epitetin özü deyil — ayrı vasitədir

Epitet obraz xarakteristikasıdır; mübaliğə şişirtmədir; təşbeh müqayisədir — üçünü qarışdırmayın.

✎Süjet və ideya təhlili: «Yaralı bir uşağın dastanı»
  1. 1Giriş: Bir dəstə uşaq çölə gəzməyə çıxır. Hadisənin yeri və qəhrəmanlar — uşaqlar qrupu — tanıdılır.
  2. 2Düyün (konfliktin başlanğıcı): Uşaqlardan biri sürüşüb yıxılır, ayağı sınır. Yoldaşlar çarə axtarır; biri onu quyuda gizlətməyi təklif edir ki, atası bilib xəcalət çəkməsin. Beləliklə gərginlik yaranır.
  3. 3Həll mərhələsi: Ağıllı, fərasətli uşaq — hətta yaralı uşağın düşməni olsa belə — uzaqgörənliklə düşünür: «Bu sirr gizli qalmaz, üstü açılsa məndən şübhələnərlər.» O, yaralı uşağın atasını xəbərdar edir.
  4. 4Nəticə — üç fayda eyni anda: Birincisi, yaralı uşağın həyatı xilas olur. İkincisi, bütün yoldaşlar çətinlikdən qurtarır. Üçüncüsü, ağıllı uşaq özünü şübhədən təmizləyir. Ağıl və düzlük hamı üçün xeyirli nəticə verir.
  5. 5İdeya: Müəllif — Nizami Gəncəvi — bu süjetin vasitəsilə oxucuya çatdırır: ağıl, fərasət və düzlük insanı hər çətinlikdən şərəflə çıxarır; paxıllıq və xəbislik isə pislənir.
🚫Tez-tez səhv

Tez-tez yol verilən səhv: «Yaralı bir uşağın dastanı»nın müəllifini Füzuli, Sabir və ya Hüseyn Cavid hesab etmək. Bu əsər XII əsr şairi Nizami Gəncəviyə aiddir. Füzuli XVI əsrdə, Sabir XIX–XX əsrdə, Hüseyn Cavid XX əsrdə yaşamışdır.

🚫Tez-tez səhv

Başqa bir yayğın səhv: əsəri «nağıl» və ya «dastan (epos)» janrına aid etmək. Nağıl — anonim xalq yaradıcılığıdır; dastan (epos) — iri həcmli qəhrəmanlıq eposudur. «Yaralı bir uşağın dastanı» isə fərdi müəllifi olan, şeir formasında yazılmış mənzum hekayədir. Adındakı «dastan» sözü janr adı yox, «hekayə/rəvayət» mənasında işlənmişdir.

💡Qeyd

Mövzu ilə ideyanı fərqləndirin: mövzu — əsərin nədən bəhs etdiyi (ağıl, fərasət, uzaqgörənlik); ideya — müəllifin həmin mövzu haqqındakı əsas fikri (ağıl və düzlük insanı çətinlikdən şərəflə çıxarır). Bu iki anlayış sinonim deyil.

⚠️Diqqət

Epitet ilə mübaliğəni qarışdırmayın. «Ağıllı uşaq» — epitetdir (obrazın xüsusiyyəti). Mübaliğə isə bir keyfiyyəti həddindən artıq şişirdiyi zaman ortaya çıxır. Təşbeh (bənzətmə) isə iki şeyi müqayisə etməkdir — bu üçü ayrı-ayrı bədii vasitələrdir.

Qaydalar

  1. 1«Yaralı bir uşağın dastanı» janrına görə MƏNZUM HEKAYƏDİR — şeir formasında yazılmış hekayə.
  2. 2Əsərin müəllifi NİZAMİ GƏNCƏVİDİR — XII əsrdə yaşamış Azərbaycan klassik şairi; əsər «Sirlər xəzinəsi»ndəndir.
  3. 3Əsərin əsas mövzusu AĞIL, FƏRASƏT və UZAQGÖRƏNLİKDİR.
  4. 4Süjetin mərkəzində ayağı sınan uşaq və ona düzgün çarə tapan AĞILLI, FƏRASƏTLİ uşaq dayanır.
  5. 5Əsərin ideyası: ağıl və düzlük insanı çətinlikdən şərəflə çıxarır; paxıllıq və xəbislik isə pislənir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq