m8-c59· Bölmə 11. Məlumatın toplanması və təqdimi. Ehtimalın hesablanması· ~12 dəq

Məlumatın toplanması və təqdim

Küliyyat və seçimdən məlumat toplamaq, onu cədvəl və diaqramlarla təqdim etmək, seçimdən küliyyat haqqında nəticə çıxarmaq.

Statistik tədqiqatda bütün öyrənilən obyektlərin məcmusuna küliyyat (populyasiya), bunun içindən seçilən kiçik qrupa isə seçim deyilir. Seçim yalnız o zaman faydalıdır ki, küliyyatı düzgün təmsil etsin; əks halda tədqiqatın nəticələri yanlış olar. Seçimlər sadə təsadüfi (üzvlərə təsadüfi qaydada, əvvəlcədən müəyyən interval olmadan müraciət olunur) və sistemli təsadüfi (müəyyən interval üzrə, məsələn hər onuncu üzv seçilir) ola bilər. Toplanan məlumatlar cədvəllə, dairəvi diaqramla, histoqramla və ya iki parametrli cədvəllə təqdim olunur. Dairəvi diaqram qurarkən hər hissənin faizi ondalıq kəsrə çevrilir və 360∘360^\circ-yə vurulmaqla uyğun bucaq tapılır. İki dəyişən arasındakı əlaqəni öyrənmək üçün səpələnmə diaqramından istifadə edilir; nöqtələrin düzülüşünə görə müsbət korrelyasiya (bir kəmiyyət artdıqca digəri də artır), mənfi korrelyasiya (biri artdıqca digəri azalır) və ya heç bir əlaqənin olmaması müəyyən edilir. Kiçik seçimdən tapılan nisbəti tənasüb qurmaqla bütün küliyyata tətbiq etməklə proqnoz vermək mümkündür. Belə hesablamalar seçimin nə qədər dəqiq aparıldığından çox asılıdır, ona görə də seçim üsulunun düzgün seçilməsi tədqiqatın etibarlılığını təmin edir.

📌Nümunə

Məsələn: 40 nəfərlik seçimdə 12 nəfər müsbət cavab veribsə, 2000 nəfərlik küliyyatda təxminən 1240⋅2000=600\frac{12}{40}\cdot 2000=600 nəfərin müsbət cavab verəcəyi gözlənilir.

Əsas terminlər

Küliyyat — Tədqiq olunan bütün obyektə aid geniş diapazonda dəyişən məlumat; populyasiya da adlanır.
Seçim — Küliyyatdan seçilmiş kiçik qrup, tədqiqat onun üzərində aparılır.
Sadə təsadüfi seçim — Üzvlərə təsadüfi qaydada, əvvəlcədən müəyyən interval olmadan müraciət olunmaqla aparılan seçim.
Sistemli təsadüfi seçim — Küliyyatdan müəyyən interval üzrə (məsələn, hər onuncu üzvün) seçilməsi ilə aparılan seçim.
Müsbət korrelyasiya — Kəmiyyətlərdən birinin qiymətinin artması digərinin də artması ilə müşayiət olunan əlaqə.
Mənfi korrelyasiya — Kəmiyyətlərdən birinin qiymətinin artması digərinin azalması ilə baş verən əlaqə.
Ailənin aylıq xərclərinin büdcədəki faizi
Xərcin adıBüdcədə payı
Yemək40%
Geyim15%
Nəqliyyat10%
Xidmət15%
Digər20%
✎Faizdən dairəvi diaqram bucağına keçid
  1. 11. Faizi ondalıq kəsrə çevirin: Yemək xərcinin payı 40 faiz olduğundan bu, 0,400{,}40 ədədinə bərabərdir.
  2. 22. Ondalıq kəsri 360°-ə vurun: 0,40⋅360∘=144∘0{,}40 \cdot 360^\circ = 144^\circ
  3. 33. Nəticəni bucaq kimi qeyd edin: Dairəvi diaqramda Yemək xərcinə uyğun sektorun bucağı 144∘144^\circ-dir.
⚠️Diqqət

Seçim təsadüfi aparılmasa, nəticələr küliyyatı düzgün təmsil etməyə bilər — məsələn, yalnız birinci partalarda oturan şagirdlərin seçilməsi bütün sinfi təmsil etmir.

💡Qeyd

Səpələnmə diaqramında nöqtələr dəqiq bir xətt boyu düzülməyə bilər, amma ümumi artma və ya azalma meyli varsa, bu, müsbət və ya mənfi korrelyasiyanı göstərir.

Qaydalar

  1. 1Küliyyat tədqiq olunan bütün obyektdir, seçim isə bu küliyyatdan seçilmiş kiçik qrupdur.
  2. 2Seçim küliyyatı təmsil etmirsə, ondan çıxarılan nəticə də düzgün olmur.
  3. 3Sadə təsadüfi seçimdə üzvlərə təsadüfi qaydada, interval olmadan müraciət olunur, sistemli təsadüfi seçimdə isə müəyyən interval üzrə (məsələn, hər onuncu) seçim aparılır.
  4. 4Dairəvi diaqram qurarkən hər hissənin faizi ondalıq kəsrə çevrilir və 360∘360^\circ-yə vurulmaqla uyğun bucaq tapılır.
  5. 5Kiçik seçimdən tapılan nisbəti tənasüb qurmaqla bütün küliyyata tətbiq etmək olar.
  6. 6Səpələnmə diaqramında bir kəmiyyət artdıqca digəri də artırsa, bu müsbət korrelyasiyadır; biri artdıqca digəri azalırsa, bu mənfi korrelyasiyadır.
  7. 7İki parametrli cədvəldə hər sətir və sütunun cəmi bütün məlumatın ümumi sayına bərabər olmalıdır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq