chem7-7.3· Bölmə 7. Turşular və əsaslar· ~14 dəq

7.3 İndikatorlar və pH şkalası

Turş, əsasi və neytral mühitin indikatorlarla (lakmus, fenolftalein, metiloranj) və ədədi pH şkalası ilə təyini izah olunur.

Turş və əsasi mühitlər əvvəllər dadına görə fərqləndirilirdi, lakin naməlum maddələrin dadına baxmaq təhlükəlidir. Turş mühitin yaranmasına səbəb HX+\ce{H+} ionları, əsasi mühitin yaranmasına isə OHX−\ce{OH-} (hidroksid) ionlarıdır; nə turş, nə əsasi olan mühit neytral mühit adlanır, orada HX+\ce{H+} ilə OHX−\ce{OH-} ionlarının sayı bərabərdir. Mühiti sürətli və sadə təyin etmək üçün rəngini dəyişən indikatorlardan — lakmus kağızı, fenolftalein, metiloranj — istifadə olunur. Qırmızı lakmus kağızı turş və neytral mühitdə qırmızı qalır, əsasidə göyə boyanır; göy lakmus isə neytral və əsasidə göy qalır, turşda qırmızıya boyanır; turşuluq/əsaslıq gücləndikcə rənglər tündləşir. Fenolftalein turş və neytral mühitdə rəngsiz qalır, yalnız əsasidə çəhrayı olur. Metiloranj turşda qırmızı, zəif turş, neytral və əsasidə isə sarıdır — buna görə tək başına neytral ilə əsasini ayırd edə bilmir. Universal indikator tünd-qırmızıdan bənövşəyiyə qədər çoxlu çalarla mühiti daha dəqiq göstərir. Rənglə təyin nisbi olduğundan 0-14 arası ədədi pH şkalası işlədilir: pH=7 neytral, pH<7 turş, pH>7 əsasidir; pH-metr isə pH-ı ən dəqiq təyin edir, yaxın pH-lı məhlulları belə asanlıqla fərqləndirir.

Qrafiklər

pH şkalası və dörd indikatorun turş, əsasi və neytral mühitdəki rəngləri
pH şkalası və dörd indikatorun turş, əsasi və neytral mühitdəki rəngləri

Əsas terminlər

neytral mühit — Turş və ya əsasi olmayan, HX+\ce{H+} ilə OHX−\ce{OH-} ionlarının sayı bərabər olan mühit.
indikator — Turş və əsasi mühitlərdə rəngini dəyişən maddə.
lakmus kağızı — Müxtəlif kimyəvi maddələrin qarışığının hopdurulduğu, mühitdən asılı rəng dəyişən kağız.
fenolftalein — Turş və neytral mühitdə rəngsiz, əsasi mühitdə çəhrayı rəng alan, ağ rəngli toz halında indikator.
metiloranj — Turş mühitdə qırmızı, zəif turş, neytral və əsasi mühitdə isə sarı rəngdə olan, qırmızı-narıncı rəngli toz halında indikator.
pH göstəricisi — Mühitin turşuluq və ya əsasilik dərəcəsini ədədlə ifadə edən göstərici.
pH şkalası — pH göstəricisinin 0 ilə 14 arasında dəyişdiyi ədədi şkala.
pH-metr — Mühitin pH-ını dəqiq təyin edən cihaz.
İndikatorların mühitə görə rəngi
İndikatorTurş mühitdə rəngiƏsasi mühitdə rəngiNeytral mühitdə rəngi
Qırmızı lakmus kağızıQırmızıGöyQırmızı
Göy lakmus kağızıQırmızıGöyGöy
FenolftaleinRəngsizÇəhrayıRəngsiz
MetiloranjQırmızıSarıSarı

Səh. 53-dəki cədvələ əsasən üç əsas indikatorun turş, əsasi və neytral mühitdəki rəngləri.

✎İki indikatorla naməlum məhlulun mühitini təyin etmək
  1. 11-ci addım: Məhlulun bir nümunəsinə bir neçə damcı metiloranj əlavə edin.
  2. 22-ci addım: Rəng qırmızıdırsa, mühit turşdur; başqa indikatora ehtiyac yoxdur.
  3. 33-cü addım: Rəng sarıdırsa, mühit neytral və ya əsasi ola bilər — bunu tək metiloranjla ayırd etmək olmaz.
  4. 44-cü addım: Ayırd etmək üçün ayrı bir nümunəyə fenolftalein əlavə edin: rəngsiz qalırsa mühit neytraldır, çəhrayı olursa əsasidir.
✎pH-metrlə mühitin pH-ını təyin etmək
  1. 11-ci addım: pH-metrin başlığını məhlula daxil edin.
  2. 22-ci addım: Ekranda əks olunan pH qiymətini oxuyun.
  3. 33-cü addım: Qiymət 7-dən kiçikdirsə, mühit turşdur.
  4. 44-cü addım: Qiymət 7-yə bərabərdirsə, mühit neytraldır.
  5. 55-ci addım: Qiymət 7-dən böyükdürsə, mühit əsasi (qələvi)dir.
🚫Tez-tez səhv

Metiloranjın sarı rəngini görüb mühiti həmişə əsasi hesab etmək səhvdir — sarı rəng neytral mühitdə də alınır.

🚫Tez-tez səhv

Qırmızı və göy lakmus kağızlarını eyni cür davranan hesab etməyin — qırmızı lakmus turş/neytral mühitdə dəyişmir, göy lakmus isə neytral/əsasi mühitdə dəyişmir.

💡Qeyd

Fenolftaleinin rəngsiz qalması mühitin turş və ya neytral ola biləcəyini göstərir; dəqiqləşdirmək üçün başqa indikator və ya pH-metr lazımdır.

💡Qeyd

Zəif turş və zəif əsasi mühitləri dəqiq ayırmaq üçün indikator əvəzinə pH-metrdən istifadə etmək daha etibarlıdır.

Qaydalar

  1. 1Turş mühitin yaranmasına HX+\ce{H+} ionları, əsasi mühitin yaranmasına isə OHX−\ce{OH-} (hidroksid) ionları səbəb olur.
  2. 2Neytral mühitdə HX+\ce{H+} və OHX−\ce{OH-} ionlarının sayı bərabərdir.
  3. 3Qırmızı lakmus kağızı turş və neytral mühitdə qırmızı qalır, əsasi mühitdə göyə boyanır.
  4. 4Göy lakmus kağızı neytral və əsasi mühitdə göy qalır, turş mühitdə qırmızıya boyanır.
  5. 5Fenolftalein turş və neytral mühitdə rəngsizdir, yalnız əsasi mühitdə çəhrayı rəng alır.
  6. 6Metiloranj turş mühitdə qırmızı, zəif turş, neytral və əsasi mühitdə isə sarıdır.
  7. 7pH şkalası 0 ilə 14 arasında dəyişir: pH=7 neytral, pH<7 turş, pH>7 əsasi mühiti göstərir.
  8. 8pH-metr cihazı mühitin pH-ını indikatorlardan daha dəqiq təyin edir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq