chem7-7.2· Bölmə 7. Turşular və əsaslar· ~14 dəq

7.2 Əsaslar və əsasi mühit

Əsasların gündəlik nümunələri, qüvvətli əsaslar (qələvilər) və zəif əsasların fərqi izah olunur.

Qədim zamanlardan insanlar çirki təmizləmək üçün əsaslardan istifadə ediblər: misirlilər arı mumunu su ilə, ərəblər isə bitki külünü heyvan yağı ilə qarışdıraraq sabun hazırlayıblar, sonralar bitki külü əvəzinə potaş ( $\ce{K2CO3}$ ) işlədilib. Bitkilərin tərkibindəki əsaslar su ilə qarışdıqda əsasi mühit əmələ gətirir və bu, çirkin aşınmasına səbəb olur. Əsaslar turşulardan fərqli olaraq acı dadlıdır; «eşşəkarısı» sancdıqda dərinin altına ifraz etdiyi əsasi mühitli məhlul ağrının səbəbidir. Çay sodası və potaş kimi bəzi maddələr özləri əsas olmasa da, suda əsasi mühit yaradır. Suda yaxşı həll olan əsaslara qələvi deyilir: litium hidroksid ( $\ce{LiOH}$ ), natrium hidroksid ( $\ce{NaOH}$ ), kalium hidroksid ( $\ce{KOH}$ ) və kalsium hidroksid ( $\ce{Ca(OH)2}$ ) buraya aiddir; qələvi məhlulları dəridə sürüşkənlik yaradır və güclü suuducudur. Maye sabun $\ce{KOH}$ -dan, bərk sabun $\ce{NaOH}$ -dan hazırlanır. Kalsium hidroksid «sönmüş əhəng»dir; suya qatıldıqda bir hissəsi həll olur, qalan hissə əhəng südü adlı suspenziya yaradır, bunu süzdükdə isə əhəng suyu adlı homogen məhlul alınır; əhəng südü divarda karbon qazı ilə reaksiyaya girib kalsium karbonat verir. Naşatır spirti ( $\ce{NH4OH}$ ) və alüminium hidroksid ( $\ce{Al(OH)3}$ ) zəif əsaslardır, suda az həll olduqları üçün reaksiya qabiliyyətləri aşağıdır.

Əsas terminlər

əsas — Suda məhlulda əsasi mühit yaradan, turşulardan fərqli olaraq acı dadlı maddə.

əsasi mühit — Əsasların suda həll olması nəticəsində yaranan, dəri ilə təmasda sürüşkənlik hissi verən mühit.

qələvi — Suda yaxşı həll olan qüvvətli əsas (məsələn,

\ce{LiOH}

\ce{NaOH}

\ce{KOH}

\ce{Ca(OH)2}

sönmüş əhəng — Kalsium hidroksidin (

\ce{Ca(OH)2}

) adı.

əhəng südü — Sönmüş əhəngi suya qatdıqda əmələ gələn, həll olmayan hissəni özündə saxlayan suspenziya.

əhəng suyu — Əhəng südünü süzdükdə alınan, kalsium hidroksidin suda homogen məhlulu.

zəif əsas — Suda yaxşı həll olmayan, reaksiya qabiliyyəti aşağı olan əsas (məsələn,

\ce{NH4OH}

\ce{Al(OH)3}

✎Fəaliyyət: Qüvvətli və zəif əsaslar bir-birindən nə ilə fərqlənir?

11-ci addım: Sınaq şüşələrindən birinə şpatellə natrium hidroksid, digərinə isə alüminium hidroksid əlavə edin.
22-ci addım: Hər iki sınaq şüşəsinə qarışdırmaqla müəyyən miqdar distillə suyu əlavə edin və müşahidələrinizi qeyd edin.
33-cü addım: Hər iki məhlulun üzərinə bir qədər xlorid turşusu əlavə edib qarışdırın və müşahidələrinizi qeyd edin.
4Nəticə: Natrium hidroksid suda yaxşı həll olan, turşu ilə sürətli reaksiya verən qüvvətli əsasdır; alüminium hidroksid isə suda pis həll olan, turşu ilə yavaş reaksiya verən zəif əsasdır.

✎Sönmüş əhəngdən əhəng südü və əhəng suyunun alınması

11-ci addım: Sönmüş əhəngi ( $\ce{Ca(OH)2}$ ) suya əlavə edin.
22-ci addım: Bir hissəsi suda həll olur, həll olmayan hissə isə suspenziya — əhəng südü — əmələ gətirir.
33-cü addım: Əhəng südünü süzün.
44-cü addım: Süzülmüş homogen məhlul əhəng suyu adlanır.

🚫Tez-tez səhv

Sönmüş əhəng, əhəng südü və əhəng suyunu eyni maddə hesab etmək səhvdir — sönmüş əhəng $\ce{Ca(OH)2}$ -nin özüdür, əhəng südü onun suda suspenziyası, əhəng suyu isə süzülmüş homogen məhluludur.

🚫Tez-tez səhv

Qələvini (qüvvətli əsası) zəif əsasla eyni sürətdə reaksiyaya girən hesab etmək səhvdir — fəaliyyətdə qələvi turşu ilə daha sürətli reaksiyaya girir.

💡Qeyd

Bir əsasın qüvvətli, yoxsa zəif olduğunu müəyyən etmək üçün onun suda necə həll olduğuna (yaxşı, yoxsa pis) diqqət edin.

💡Qeyd

Söz tənliklərini oxuyarkən (Kalsium hidroksid + Karbon qazı → Kalsium karbonat + Su kimi) hansı maddələrin reaksiyaya girdiyini və hansının əmələ gəldiyini ayırd edin.

Qaydalar

1Əsaslar turşulardan fərqli olaraq acı dadlıdır.
2Əsasların suda məhlulu əsasi mühit yaradır; bəzi maddələr (çay sodası, potaş) özü əsas olmasa da, suda əsasi mühit yaradır.
3Suda yaxşı həll olan əsaslara qələvi deyilir: $\ce{LiOH}$ , $\ce{NaOH}$ , $\ce{KOH}$ , $\ce{Ca(OH)2}$ .
4Qələvilər dəridə sürüşkənlik yaradır və güclü suuducu maddələrdir; maye sabun $\ce{KOH}$ -dan, bərk sabun $\ce{NaOH}$ -dan hazırlanır.
5Sönmüş əhəng $\ce{Ca(OH)2}$ -nin özüdür; onun suda həll olmayan hissəsi əhəng südü (suspenziya), süzülmüş hissəsi isə əhəng suyu (homogen məhlul) adlanır.
6Zəif əsaslara naşatır spirti ( $\ce{NH4OH}$ ) və alüminium hidroksid ( $\ce{Al(OH)3}$ ) aiddir; suda az həll olduqları üçün reaksiya qabiliyyətləri aşağıdır.
7Qələvilər güclü turşular kimi sürətlə, zəif əsaslar isə yavaş reaksiyaya girir.
8Əhəng südü divarda karbon qazı ilə reaksiyaya girib kalsium karbonat əmələ gətirir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq