chem7-6.3· Bölmə 6. Kimyəvi reaksiyalar· ~12 dəq

6.3 Ekzotermik və endotermik reaksiyalar

Reaksiyalar zamanı istiliyin ayrılması və ya udulmasına görə ekzotermik və endotermik reaksiyaları izah edir.

Kimyəvi reaksiyalar zamanı istilik ya ayrılır, ya da udulur. İstiliyin ayrılması ilə gedən reaksiyalar ekzotermik reaksiyalar, istiliyin udulması ilə gedən reaksiyalar isə endotermik reaksiyalar adlanır — bu adlar yunanca "ekzo" (xaricə), "endo" (daxilə) və "termos" (istilik) sözlərindən yaranıb. Reaksiya zamanı udulan və ya ayrılan istilik Q hərfi ilə işarələnir və əsasən kilocoul (kC) ilə ölçülür. Məişətdə istifadə etdiyimiz təbii qazın yanmasından ayrılan istilik hesabına yemək bişirilir, su qaynadılır; avtomobillərdə yanacağın yanmasından ayrılan istilik mexaniki enerjiyə çevrilərək avtomobili hərəkətə gətirir — bunlar ekzotermik proseslərdir. Bitkilərdə gedən fotosintez zamanı isə Günəş enerjisi udulur və əmələ gələn qida maddələrində toplanır; biz həmin qida maddələrini qəbul etdikdə onlar bədənimizdə parçalanır, istilik ayrılır və bu enerji hesabına fiziki-zehni iş görürük, bədən temperaturumuz sabit qalır. Dərslikdəki fəaliyyətdə suya ammonium nitrat, sulfat turşusu məhluluna isə kalium hidroksid əlavə edilərək başlanğıc və son temperaturlar termometrlə müqayisə olunur və prosesin ekzotermik, yoxsa endotermik olduğu müəyyənləşdirilir. Reaksiyaları "söz tənliyi" şəklində yazarkən ayrılan istilik "+Q", udulan istilik isə "–Q" ilə göstərilir: Azot + Hidrogen → Ammonyak + Q (ekzotermik), Azot + Oksigen → Azot monooksid – Q (endotermik).

Qrafiklər

Ekzotermik reaksiyada istiliyin ayrılması, endotermik reaksiyada isə udulması, söz tənlikləri ilə birlikdə
Ekzotermik reaksiyada istiliyin ayrılması, endotermik reaksiyada isə udulması, söz tənlikləri ilə birlikdə

Əsas terminlər

ekzotermik reaksiya — İstiliyin ayrılması ilə baş verən kimyəvi reaksiya.
endotermik reaksiya — İstiliyin udulması ilə baş verən kimyəvi reaksiya.
Q — Kimyəvi reaksiya zamanı udulan və ya ayrılan istiliyi göstərən hərf.
kilocoul (kC) — Dərslikdə istilik effektinin əsasən ölçüldüyü vahid.
söz tənliyi — Reaksiyada iştirak edən maddələrin adları ilə yazılan tənlik; istilik effekti "+Q" (ayrılan) və ya "–Q" (udulan) işarəsi ilə göstərilir.
fotosintez — Bitkilərdə Günəş enerjisinin udulduğu və əmələ gələn qida maddələrində toplandığı, endotermik gedən reaksiya.
Ekzotermik və endotermik reaksiyalar
Reaksiya növüXüsusiyyəti
Ekzotermikİstiliyin ayrılması ilə baş verir
Endotermikİstiliyin udulması ilə baş verir

Səh. 36-dakı sxemə əsasən kimyəvi reaksiyaların ekzotermik və endotermik növlərə bölünməsi.

✎Fəaliyyətdə ekzotermik/endotermik reaksiyanın müəyyən edilməsi
  1. 11-ci addım: Stəkana su tökün və termometrlə temperaturunu ölçün.
  2. 22-ci addım: Suya yarım çay qaşığı ammonium nitrat əlavə edib qarışdırın.
  3. 33-cü addım: Alınan məhlulun temperaturunu yenidən ölçün.
  4. 44-cü addım: Başlanğıc və son temperaturları müqayisə edin: bu müqayisəyə əsasən prosesin ekzotermik, yoxsa endotermik olduğunu müəyyənləşdirin.
✎"Söz tənliyi"ndə istilik effektinin göstərilməsi
  1. 11-ci addım: Reaksiyanın ekzotermik, yoxsa endotermik olduğunu müəyyənləşdirin.
  2. 22-ci addım: İstilik ayrılırsa, tənliyin sonuna "+Q" əlavə edin: Azot + Hidrogen → Ammonyak + Q.
  3. 33-cü addım: İstilik udulursa, tənliyin sonuna "–Q" əlavə edin: Azot + Oksigen → Azot monooksid – Q.
🚫Tez-tez səhv

İstilik vahidini kilojoul kimi yazmaq səhvdir — dərslik onu "kilocoul (kC)" kimi yazır.

🚫Tez-tez səhv

"Ekzo" (xaricə) və "endo" (daxilə) sözlərini qarışdırmayın: ekzotermik — istilik xaricə ayrılır, endotermik — istilik daxilə udulur.

💡Qeyd

Reaksiyanın ekzotermik, yoxsa endotermik olduğunu bilmək üçün başlanğıc və son temperaturu müqayisə edin: temperatur qalxıbsa ekzotermik, düşübsə endotermikdir.

💡Qeyd

"Söz tənliyi"ndə "+Q" ayrılan, "–Q" isə udulan istiliyi göstərir — işarəyə diqqət edin.

Qaydalar

  1. 1İstiliyin ayrılması ilə gedən reaksiya ekzotermik reaksiya adlanır.
  2. 2İstiliyin udulması ilə gedən reaksiya endotermik reaksiya adlanır.
  3. 3Kimyəvi reaksiya zamanı udulan və ya ayrılan istilik Q hərfi ilə işarələnir.
  4. 4İstilik effekti əsasən kilocoul (kC) ilə ölçülür.
  5. 5"Söz tənliyi"ndə ayrılan istilik "+Q", udulan istilik isə "–Q" ilə göstərilir.
  6. 6Yunanca "ekzo" xaricə, "endo" daxilə, "termos" isə istilik deməkdir.
  7. 7Fotosintez zamanı Günəş enerjisi udulur və qida maddələrində toplanır — bu, endotermik prosesdir.
  8. 8Yanacağın və qidanın yanması/parçalanması zamanı istilik ayrılır — bu, ekzotermik prosesdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq