chem7-6.1· Bölmə 6. Kimyəvi reaksiyalar· ~12 dəq

6.1 Fiziki və kimyəvi hadisələr

Ətrafımızda baş verən hadisələrin fiziki və kimyəvi hadisələrə necə ayrıldığını və kimyəvi reaksiyanın "söz tənliyi" ilə necə ifadə olunduğunu izah edir.

Ətrafımızda baş verən hər bir dəyişikliyə hadisə deyilir: yağışın yağması, buzlaqların əriməsi, yarpaqların saralması, dəmirin paslanması, ağacın çürüməsi bunlara misaldır. Hadisələr fiziki hadisələr və kimyəvi hadisələr olmaqla iki qrupa bölünür. Fiziki hadisə zamanı maddənin kimyəvi tərkibi dəyişmir, bir maddə başqa maddəyə çevrilmir — yalnız forması, aqreqat halı, həcmi və ya xırdalanma dərəcəsi dəyişir. Buzun əriyərək suya, suyun donaraq buza çevrilməsi fiziki hadisədir, çünki suyun, buzun və su buxarının tərkibi hər zaman HX2O\ce{H2O}-dur. Suyun qaynaması, şüşənin sınması, dondurmanın əriməsi, odunun doğranması və yağışın yağması da fiziki hadisələrdəndir. Kimyəvi hadisə (kimyəvi reaksiya) zamanı isə bir maddə başqa maddəyə çevrilir, tərkib dəyişir. Yeməyin bişməsi, dəmirin paslanması, meyvənin çürüməsi, odunun yanması, qidanın həzmi kimyəvi hadisələrdir. Kimyəvi reaksiya "söz tənliyi" ilə ifadə olunur: reaksiyaya daxil olan maddələrin adları oxdan əvvəl, əmələ gələn maddələrin adları isə oxdan sonra yazılır, məsələn: Hidrogen + Oksigen → Su; Metan + Oksigen → Karbon qazı + Su. Reaksiyanın getməsi üçün maddələr bir-birinə toxunmalıdır: bəzən sadə toxunma kifayətdir (dəmir rütubətli havada paslanır), bəzən maddələri qarışdırıb qızdırmaq lazımdır (təbii qaz kibritlə alışır), bəzən isə fasiləsiz qızdırma tələb olunur (əhəngdaşının parçalanması).

Qrafiklər

Fiziki hadisə (buzun suya çevrilməsi, tərkib dəyişmir) və kimyəvi hadisə (hidrogenlə oksigendən suyun alınması) müqayisəsi
Fiziki hadisə (buzun suya çevrilməsi, tərkib dəyişmir) və kimyəvi hadisə (hidrogenlə oksigendən suyun alınması) müqayisəsi

Əsas terminlər

Hadisə — Ətrafımızda baş verən hər bir dəyişiklik.
Fiziki hadisə — Maddənin kimyəvi tərkibinin dəyişmədiyi, bir maddənin başqa maddəyə çevrilmədiyi hadisə; yalnız forma, aqreqat halı, həcm və ya xırdalanma dərəcəsi dəyişir.
Kimyəvi hadisə (kimyəvi reaksiya) — Bir maddənin başqa maddəyə çevrildiyi, tərkibin dəyişdiyi hadisə.
Söz tənliyi — Kimyəvi reaksiyaya daxil olan və nəticədə əmələ gələn maddələrin adları ilə, ox işarəsi ilə ifadə olunan yazılış forması, məsələn: Hidrogen + Oksigen → Su.
Reaksiyaya daxil olan maddələr — Kimyəvi reaksiyanın getməsi üçün bir-birinə toxunmalı olan maddələr.
Fasiləsiz qızdırma — Bəzi reaksiyaların başlanması və davam etməsi üçün tələb olunan, reaksiya başa çatana qədər davam edən qızdırma; məsələn, əhəngdaşının parçalanması.
✎Buzun suya çevrilməsinin fiziki hadisə olduğunu izah etmək
  1. 11-ci addım: Başlanğıc maddə: buz (HX2O\ce{H2O}, bərk hal).
  2. 22-ci addım: Buz qızdırıldıqda əriyərək suya (HX2O\ce{H2O}, maye hal) çevrilir.
  3. 33-cü addım: Suyun, buzun və su buxarının tərkibi hər zaman HX2O\ce{H2O} olaraq qalır, yəni yeni maddə əmələ gəlmir.
  4. 44-cü addım: Nəticə: bu, fiziki hadisədir, çünki maddənin kimyəvi tərkibi dəyişmir, yalnız aqreqat halı dəyişir.
✎Əhəngdaşının parçalanması üçün söz tənliyi qurmaq
  1. 11-ci addım: Reaksiyaya daxil olan maddəni müəyyən edin: əhəngdaşı.
  2. 22-ci addım: Reaksiya nəticəsində əmələ gələn maddələri müəyyən edin: kalsium oksid və karbon qazı.
  3. 33-cü addım: Söz tənliyində reaksiyaya daxil olan maddə oxdan əvvəl, əmələ gələn maddələr isə oxdan sonra yazılır.
  4. 44-cü addım: Söz tənliyi: Əhəngdaşı → Kalsium oksid + Karbon qazı.
  5. 55-ci addım: Bu, kimyəvi hadisədir, çünki bir maddə (əhəngdaşı) başqa maddələrə çevrilir; reaksiya fasiləsiz qızdırma tələb edir.
🚫Tez-tez səhv

Maddənin aqreqat halının (bərk/maye/qaz) dəyişməsini kimyəvi hadisə hesab etmək səhvdir — su buxarlansa da tərkibi HX2O\ce{H2O} olaraq qalır, bu fiziki hadisədir.

🚫Tez-tez səhv

Söz tənliyində maddə adlarını təsadüfi ardıcıllıqla yazmaq olmaz — reaksiyaya daxil olan maddələr oxdan əvvəl, əmələ gələn maddələr isə oxdan sonra yazılmalıdır.

💡Qeyd

Hadisəni qiymətləndirərkən özünüzə sual verin: əvvəlki və sonrakı maddə eynidirmi? Cavab "xeyr"dirsə, bu kimyəvi hadisədir.

💡Qeyd

Reaksiyanın başlama şəraitini yadda saxlayın: bəzən sadə toxunma (paslanma), bəzən qarışdırıb qızdırma (təbii qazın yanması), bəzən isə fasiləsiz qızdırma (əhəngdaşının parçalanması) tələb olunur.

Qaydalar

  1. 1Ətrafımızda baş verən hər bir dəyişikliyə hadisə deyilir.
  2. 2Fiziki hadisədə maddənin tərkibi dəyişmir, yalnız forma, aqreqat halı, həcm və ya xırdalanma dərəcəsi dəyişir.
  3. 3Kimyəvi hadisədə (kimyəvi reaksiyada) bir maddə başqa maddəyə çevrilir, tərkib dəyişir.
  4. 4Kimyəvi reaksiya söz tənliyi ilə ifadə olunur: reaksiyaya daxil olan maddələr oxdan əvvəl, əmələ gələn maddələr isə oxdan sonra yazılır.
  5. 5Reaksiyanın getməsi üçün reaksiyaya daxil olan maddələr bir-birinə toxunmalıdır.
  6. 6Bəzi reaksiyalar sadə toxunma ilə (məsələn, paslanma), bəzisi qarışdırıb qızdırmaqla (məsələn, təbii qazın yanması), bəzisi isə fasiləsiz qızdırmaqla (məsələn, əhəngdaşının parçalanması) başlayır və davam edir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq