6.2 Kimyəvi reaksiyaların əlamətləri
Kimyəvi reaksiyaların rəng, çöküntü, qaz, iy, istilik və işıq kimi müşahidə olunan əlamətlərini nümunələr üzərində izah edir.
Bəzi kimyəvi reaksiyalar müəyyən əlamətlərlə müşahidə olunur. Bu, əsasən, reaksiya nəticəsində əmələ gələn maddələrin yeni xassələrə — rəngə, iyə, dada və s. — sahib olması zamanı baş verir. Gündəlik həyatda südün və qatığın turşumasını dadına, yağlı qidaların yanmasını və bataqlıqlarda gedən reaksiyaları iyinə, dəmirin paslanmasını və meyvənin çürüməsini isə rənginə görə müəyyən etmək olar. Dərsdəki laboratoriya fəaliyyətində çay sodasına sirkə turşusu, suya kalsium oksid, lövhə üzərinə isə ammonium bixromat əlavə edilir; maqnezium parçası alova tutulur; mis məftil alovda qızdırılıb sulfat turşusu məhluluna, sonra mismar salınır; kalsium xlorid və natrium karbonat məhlulları qarışdırılıb üzərinə sulfat turşusu əlavə edilir. Yaşıl rəngli malaxit qızdırıldıqda parçalanaraq qara rəngli maddəyə çevrilir; un-su qarışığına yod məhlulu əlavə edildikdə tünd-göy rəng alınır; xlorid turşusuna təbaşir salındıqda qaz qabarcıqları ayrılır; kalium yodid məhluluna qurğuşunun nitrat duzunun məhlulu əlavə edildikdə sarı rəngli, suda həll olmayan bərk maddə əmələ gəlir və tədricən dibə çökərək «çöküntü» adlanır. Beləliklə, kimyəvi reaksiyaların əlamətləri rəngin əmələ gəlməsi və ya itməsi, çöküntünün əmələ gəlməsi, qazın ayrılması, iyin əmələ gəlməsi, istiliyin ayrılması və ya udulması, işığın əmələ gəlməsi kimi qruplaşdırılır.
Əsas terminlər
- 11-ci addım: Kalium yodid məhluluna qurğuşunun nitrat duzunun məhlulu əlavə edilir.
- 22-ci addım: Məhlulda sarı rəngli bərk maddə əmələ gəlir.
- 33-cü addım: Bu maddə suda həll olmur.
- 44-cü addım: Maddə tədricən qabın dibinə çökür və «çöküntü» adlanır.
- 11-ci addım: Yaşıl rəngli malaxit götürülür.
- 22-ci addım: Malaxit qızdırılır.
- 33-cü addım: Malaxit parçalanır.
- 44-cü addım: Nəticədə qara rəngli maddə əmələ gəlir.
Kalium yodid və qurğuşun nitrat reaksiyasında əmələ gələn sarı maddəni məhlulla qarışıq salmaq olmaz — bu maddə suda həll olmadığı üçün tədricən dibə çökərək çöküntü əmələ gətirir.
Reaksiyanın hansı əlamətlə getdiyini müəyyən etmək üçün əvvəlki və sonrakı vəziyyəti müqayisə edin: rəng, qoxu, bərk maddənin əmələ gəlib-gəlmədiyi və temperatur dəyişikliyinə diqqət yetirin.
Bu dərsdə yalnız istiliyin ayrılıb-udulmasının reaksiyanın bir əlaməti olduğunu bilmək kifayətdir; bunun hansı reaksiya növünə aid edildiyi ayrıca mövzudur.
Gündəlik nümunələri hansı duyğu ilə müəyyən edildiyinə görə yadda saxlayın: südün turşuması — dad, yağlı qidanın yanması — iy, dəmirin paslanması — rəng.
Qaydalar
- 1Kimyəvi reaksiya baş verdikdə əmələ gələn maddələr yeni xassələrə (rəng, iy, dad və s.) malik olur.
- 2Kimyəvi reaksiyaların əlamətlərinə rəngin əmələ gəlməsi və ya itməsi, çöküntünün əmələ gəlməsi, qazın ayrılması, iyin əmələ gəlməsi, istiliyin ayrılması və ya udulması, işığın əmələ gəlməsi aiddir.
- 3Südün və qatığın turşuması dadına görə müəyyən edilir.
- 4Yağlı qidaların yanması və bataqlıqlarda gedən reaksiyalar iyinə görə hiss olunur.
- 5Dəmirin paslanması və meyvənin çürüməsi rənginə görə müəyyən edilir.
- 6Yaşıl rəngli malaxit qızdırıldıqda parçalanaraq qara rəngli maddəyə çevrilir.
- 7Xlorid turşusuna təbaşir salındıqda qaz qabarcıqları ayrılır.
- 8Kalium yodid məhluluna qurğuşunun nitrat duzunun məhlulu əlavə edildikdə sarı rəngli, suda həll olmayan bərk maddə əmələ gəlib qabın dibinə çökür — buna «çöküntü» deyilir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir