lit6-6.4· Fəsil 6: Təbiətin gözəlliyi, təbiətə qayğı· ~13 dəq

Bayram Həsənov. BULAQ BAŞINDA

Meşəbəyi Səfdər dayının təbiətə qayğısını və vicdanlı gənc İmranın tapdığı pulu qaytarmasını əks etdirən hekayə.

«Bulaq başında» hekayəsinin müəllifi Bayram Həsənovdur (1925–1989); əsərdən əvvəl verilən təqdimat sözünü isə Qara Namazov yazıb — o, hekayənin müəllifi deyil, yalnız oxucunu əsərlə tanış edən şəxsdir. Hekayə iki dərsdə, əsas hissə və "Hekayənin davamı" adlanan ikinci hissə ilə təqdim olunur. Birinci hissədə meşəbəyi Səfdər kişi iyirmi ildən artıqdır ki, meşəni öz canı kimi qoruyur: qışda quşları yemləyir, sınmış ağacları təmizləyir, çılpaq talalarda körpə ağaclar əkir və yaralı ceyran balasını tapıb evinə gətirib sağaldır; bu qayğıkeşliyinə görə kənddə ona hörmətlə Səfdər dayı deyilməyə başlanır. İkinci hissədə Səfdər dayı meşədə aylıq maaşını itirir, onu kənd oğlanı İmran tapır və vicdan əzabından sonra geri qaytarır. Hekayənin ideyası insanın həm təbiətə, həm də insanlara qarşı qayğıkeş və vicdanlı olmasının vacibliyidir. Dərslik bu mövzuda ayrıca nəzəriyyə qutusu vermir, lakin mətndə işlənən bədii təsvir vasitələrini tapıb izah etmək tapşırılır; bu bacarıq mətndəki müqayisə və təsvirlərin obrazın xarakterini necə açdığını görməyi öyrədir.

📌Nümunə

Məsələn: "əhatə edən meşəni beş barmağı kimi tanıyırdı" ifadəsində "kimi" sözü ilə qurulan müqayisə bənzətmədir və Səfdər dayının meşəyə nə qədər dərindən bağlı olduğunu göstərir.

Əsas terminlər

Hekayə — Nəsrlə yazılan, adətən bir və ya bir neçə hadisəni əhatə edən, məhdud sayda personajı olan epik ədəbi janr.
Təqdimat sözü — Əsərdən əvvəl verilən, oxucunu müəllif və mövzu ilə tanış edən, lakin əsərin özünün müəllifi sayılmayan qısa giriş yazısı.
Əsərin ideyası — Müəllifin əsər vasitəsilə oxucuya çatdırmaq istədiyi əsas fikir və mesaj.
Bənzətmə (təşbeh) — İki fərqli varlıq və ya hadisənin ortaq bir cəhətinə görə "kimi", "tək" kimi sözlərlə müqayisə edilməsi.
Epitet — Bir əşya və ya hadisənin xarakterik əlamətini obrazlı şəkildə göstərən bədii təyin.
Əsər kartı
MüəllifƏsərJanrƏsas mövzu
Bayram Həsənov«Bulaq başında»hekayətəbiətə qayğı və vicdanlılıq

Hekayənin əsas məlumatları bir baxışda.

Personajlar
PersonajXarakteristika
Səfdər kişi (dayı)təcrübəli meşəbəyi, təbiətə və insanlara qarşı qayğıkeş
ZeynəbSəfdər dayının arvadı, ona toxtaqlıq verən
Güllü nənəyaşlı kənd sakini, Səfdər dayı üçün dua edən
İmrantapdığı pulu vicdanla geri qaytaran kənd oğlanı

Hekayənin əsas personajları və onları səciyyələndirən xüsusiyyətlər.

✎Hekayənin ideyasını necə müəyyənləşdirmək olar?
  1. 11. Personajın hərəkətlərini izlə: Səfdər dayının meşəyə göstərdiyi qayğıya və İmranın pul tapan zaman verdiyi qərara diqqət et.
  2. 22. Seçimin əhəmiyyətini qiymətləndir: İmran pulu saxlaya bilərdi, amma vicdanı ona pulu geri qaytarmağı seçdirir.
  3. 33. Nəticəni ümumiləşdir: Bu hərəkətlər göstərir ki, hekayənin ideyası insanın təbiətə və insanlara qarşı qayğıkeş və vicdanlı olmasıdır.
🚫Müəllifi düz müəyyənləşdir

Bəzi şagirdlər hekayənin müəllifi kimi Qara Namazovu göstərir. Bu, səhvdir — Qara Namazov yalnız təqdimat sözünün müəllifidir, hekayənin əsl müəllifi Bayram Həsənovdur.

⚠️İmranı düz tanı

İmranı Səfdər dayının öz oğlu ilə qarışdırmayın. İmran kənddən ayrı bir oğlandır; Səfdər dayının evdəki kiçik oğlunun adı hekayədə çəkilmir.

💡Pulun sahibinə diqqət et

Tapılan pul kiminsə başqa ailəsinə deyil, elə Səfdər dayının özünün itirdiyi aylıq maaşına aiddir — hekayənin gözlənilməz sonluğu elə buradadır.

Qaydalar

  1. 1"Bulaq başında" hekayəsinin müəllifi Bayram Həsənovdur.
  2. 2Hekayədən əvvəlki təqdimat sözünü Qara Namazov yazıb, o, əsərin müəllifi deyil.
  3. 3Səfdər kişi iyirmi ildən artıq meşəbəyi işləyir və meşəni yaxşı tanıyır.
  4. 4Hekayə iki hissədən ibarətdir: əsas hissə və "Hekayənin davamı".
  5. 5Yaralı ceyran balasını Səfdər dayı tapıb sağaldır, itirdiyi pulu isə İmran tapıb qaytarır.
  6. 6Hekayənin ideyası insanın təbiətə qayğı göstərməsinin və vicdanlı olmasının vacibliyidir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq