İnşanı necə yazmalı
İnşanın tərifi, planı (giriş, əsas hissə, nəticə) və yazılma mərhələləri haqqında yazı bacarığı dərsi.
Bu dərs bir bədii əsərin təhlili deyil, dərsliyin özünün inşa janrını necə yazmağı öyrədən nəzəri-praktik yazı bacarığı mətnidir; mətnin konkret bir müəllifi göstərilmir. İnşa sözü qurmaq, yaratmaq mənalarını ifadə edir və şagirdi müstəqil fikir söyləməyə, öz sözünü deməyə yönəldir. İnşalar təsviri, rəy, mühakimə və s. olmaqla növlərə ayrılır. İstənilən inşa əvvəlcədən hazırlanmış plan əsasında yazılır; plan üç bölmədən ibarətdir: giriş, əsas hissə, nəticə. Girişdə mövzu barədə ilkin təsəvvür yaradılır və yazının əhəmiyyəti əsaslandırılır, əsas hissə bir-birini tamamlayan bir neçə bənddən qurulur və müxtəlif mənbələrə, müşahidələrə əsaslanır, nəticədə isə deyilənlərə yekun vurulur. İnşanın yazılması üç mərhələdən keçir: yazıya hazırlıq (mövzunun, əsərin və mənbələrin öyrənilməsi, qeydlərin aparılması), yazının yerinə yetirilməsi (giriş, əsas hissə, nəticənin ardıcıl yazılması) və yazının müzakirəsi-qiymətləndirilməsi (özünüqiymətləndirmə cədvəli ilə yoxlama). Rəy xarakterli inşa çox vaxt bütöv əsər deyil, konkret bir qəhrəman, hadisə və ya sənət əsəri haqqında yazılır, təsviri inşa isə sərbəst mövzuda güclü müşahidəyə əsaslanır.
Məsələn: «Yurdumuza bahar gəlir» mövzusunda yazılacaq təsviri inşada əvvəlcə giriş yazılır, sonra əsas hissədə fəslin əlamətləri ardıcıllıqla təsvir olunur, sonda isə təbiətin bu mövsümdəki gözəlliyinə yekun vurulur.
Əsas terminlər
| Bölmə | Funksiyası |
|---|---|
| Giriş | Mövzu barədə ilkin təsəvvür yaradır, yazının əhəmiyyətini əsaslandırır, məqsəd və niyyəti bildirir |
| Əsas hissə | Bir-birini tamamlayan bəndlərdən qurulur, mənbələrə və müşahidələrə əsaslanır |
| Nəticə | Mövzu ilə bağlı deyilənlərə yekun vurur, nəyə nail olunduğunu qeyd edir |
İnşa hər zaman bu üç bölmədən ibarət plan əsasında qurulur.
| Cəhət | Rəy xarakterli inşa | Təsviri xarakterli inşa |
|---|---|---|
| Mövzu | Bədii əsər, mühüm hadisə, əlamətdar gün | Təbiət, hadisə, məkan və ya obraz |
| Fokus | Çox vaxt konkret bir qəhrəman və ya sənət əsəri | Sərbəst mövzuda güclü müşahidə |
| Qeyd olunan | Uğurlu cəhətlərlə yanaşı çatışmazlıqlar | Pərakəndə qeydlərin zənginləşdirilərək yazıya çevrilməsi |
Hər iki inşa növü eyni plan üzrə yazılsa da, mövzu seçimi və fokusla fərqlənir.
- 11. Hazırlıq: Mövzunu diqqətdə saxla, bədii əsərlə bağlıdırsa onu yenidən oxu, hadisələri, obrazları və mənbələri öyrən, qeydlər apar.
- 22. Girişi yaz: Mövzunun niyə seçildiyini, əhəmiyyətini və yazının niyyətini bildirən giriş hissəsini yaz.
- 33. Əsas hissəni qur: Bir-birini tamamlayan bəndləri qısa, təkrarsız cümlələrlə, dəlillərə əsaslanaraq yaz.
- 44. Nəticəni yekunlaşdır: Girişdə deyilənlərə necə nail olunduğunu qeyd et, sonra yazını diqqətlə oxuyub yoxla.
Bəzi şagirdlər inşanın təsviri, rəy və mühakimə növlərini fərqləndirmədən hamısını eyni qəlibdə yazır — kitaba görə hər növün öz mövzusu və fokusu var.
Plan quruluşunu (giriş-əsas hissə-nəticə) sərbəst və dəyişkən saymaq olmaz — inşada bu üç bölmə mütləqdir.
Bəzi şagirdlər birbaşa yazmağa başlayır, amma yazıya hazırlıq — mövzunun, əsərin və mənbələrin öyrənilməsi, qeyd aparılması — inşanın ilk mərhələsidir.
Qaydalar
- 1İnşa sözü qurmaq, yaratmaq mənasını verir və şagirdi müstəqil fikir söyləməyə yönəldir.
- 2İnşa planı üç bölmədən ibarətdir: giriş, əsas hissə, nəticə.
- 3İnşanın yazılması üç mərhələdən keçir: yazıya hazırlıq, yazının yerinə yetirilməsi, müzakirə və qiymətləndirmə.
- 4Rəy xarakterli inşa çox vaxt bütöv əsər deyil, konkret bir qəhrəman haqqında yazılır.
- 5Təsviri xarakterli inşa sərbəst mövzuda güclü müşahidəyə əsaslanır.
- 6Nəticə hissəsində mövzu ilə bağlı deyilənlərə yekun vurulur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir