Esseni necə yazmalı
Esse ilə inşanın fərqini, esse növlərini və yazı prosesinin mərhələlərini izah edən yazı bacarığı dərsi.
«Esseni necə yazmalı» mövzusu «Ədəbiyyat 6» dərsliyinin yazı bacarığı fəslinə aiddir; bu, bədii əsər deyil, müəllifi göstərilməyən nəzəri-praktik dərslik mətnidir və esse janrının necə yazıldığını öyrədir. Dərslik essenin inşadan fərqini açıq bildirir: inşada giriş, əsas hissə və nəticə mütləq olmalı, fikirlər bir-birinə əlaqələndirilərək ardıcıllıqla ifadə olunmalıdır, essedə isə «İnşada ciddi gözlənilən giriş, əsas hissə və nəticə essedə şərti» qəbul edilir. Ardıcıllığı gözləmədən bir fikirdən digərinə keçmək essedə qüsur sayılmır — «Bu yazıda bir “fikir dağınıqlığı” olur.» Elə bu sərbəstlik essenin oxunaqlılığını artırır. Nəticənin yazılmasında da sərbəstlik var: «Bir çox hallarda nəticə yazının əvvəlində əks etdirilir.» ya da nəticənin çıxarılması oxucunun öhdəsinə buraxılıb sual cümləsi ilə yazı tamamlanır. «Esse rəy, təsvir və s. xarakterli olur.» Rəy esse şəxsi mövqeni, hiss və düşüncəni ifadə edir, təsviri esse isə güclü müşahidəyə əsaslanır və daha çox sərbəst mövzuda yazılır.
Məsələn: «“Payızda təbiət”» başlıqlı təsviri essedə bağ-bağçaların vəziyyəti, dağların-çəmənlərin mənzərəsi və köçəri quşların həyəcanı kimi müşahidələr qeydə alınıb qruplaşdırılır, əsas diqqət isə təsvirdən çox bunların şagirddə yaratdığı hiss və düşüncəyə yönəldilir.
Əsas terminlər
| Meyar | İnşa | Esse |
|---|---|---|
| Quruluş | Giriş, əsas hissə, nəticə mütləqdir | Bu ardıcıllıq şərti qəbul edilir |
| Fikirlərin ardıcıllığı | Bir-biri ilə əlaqələndirilərək ardıcıllıqla ifadə olunur | Ardıcıllığı gözləmədən bir fikirdən digərinə keçmək qüsur sayılmır |
| Nəticənin yeri | Yazının sonunda olur | Əvvəldə ola bilər, hətta sual şəklində açıq qala bilər |
| Məzmun | Bitkinlik tələb olunur | Mövzudan yayınma təbii sayılır |
Dərslikdə esse bir çox xüsusiyyətinə görə inşadan bu cəhətlərlə fərqləndirilir.
| Növ | Xüsusiyyəti | Nümunə başlıq |
|---|---|---|
| Rəy esse | Şəxsi mövqeni, hiss və düşüncəni ifadə edir; ədəbi və ya sərbəst mövzuda yazılır | Murad obrazı barədə nə düşünürəm |
| Təsviri esse | Müşahidəyə əsaslanır, daha çox sərbəst mövzuda yazılır | Payızda təbiət |
Esse rəy, təsvir və digər xarakterdə ola bilər.
- 11. Məzmunu təhlil et: Əsərin mövzusunu, ideyasını, süjetini və obrazlarını müəyyənləşdir.
- 22. Formanı təhlil et: Əsərin kompozisiya elementlərini nəzərdən keçir.
- 33. Əsəri dəyərləndir: Əsərin bədii-estetik və əxlaqi-mənəvi xüsusiyyətlərini bütövlükdə qiymətləndir.
- 44. Öz mövqeyini bildir: Dəlillərə əsaslanan şəxsi rəyini yazıya əlavə et.
Bəzi şagirdlər esse ilə inşanı eyniləşdirib essedə də mütləq ciddi giriş-əsas hissə-nəticə ardıcıllığı gözləməyə çalışır. Dərsliyə görə bu, essedə şərtidir, mütləq deyil.
Nəticənin yazının sonunda olacağını düşünməyin — bir çox hallarda nəticə əvvəldə əks olunur, hətta sual cümləsi ilə açıq qala bilər.
Murad adlı obraz haqqında yazılacaq esse başlığı dərslikdə rəy essesinə sadəcə illüstrativ nümunə kimi verilir, konkret bir əsərin adı deyil.
Qaydalar
- 1Esse — «Ədəbiyyat 6» dərsliyinin yazı bacarığı fəslində verilən, müəllifi göstərilməyən nəzəri-praktik dərslik mətnidir.
- 2«Bunlar həmin yazını oxunaqlı və maraqlı edən» məsələlərdəndir — mövzudan gözlənilməz yayınma essedə qüsur deyil, yazını maraqlı edən cəhətdir.
- 3Təsviri esse yazmaq asan deyil: «Belə yazıları icra etmək asan deyil.» güclü müşahidə və diqqət tələb olunur.
- 4Yazı bitdikdən sonra diqqətlə oxunur, sözlər və cümlələr dəqiqləşdirilir, sonra 6 meyarlı Bəli/Xeyr cədvəli ilə özünüqiymətləndirmə aparılır.
- 5Ədəbi qəhrəmanla bağlı rəy essedə onun xarakteri, davranış-əməlləri, nitqi, xarici görünüşü və yazıçının ona münasibəti nümunələr əsasında şərh olunur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir