fiz8-6.9· Bölmə 6 İstilik hadisələrində enerjinin saxlanması qanunu· ~13 dəq

Daxiliyanma mühərriki

Karbüratorlu və dizel mühərriklərinin dördtaktlı iş prinsipi: sorma, sıxılma, işgörmə, xaricetmə.

Daxiliyanma mühərriki yanacağın işçi kamerasında, yəni mühərrikin öz daxilində yanmasından alınan daxili enerjini mexaniki enerjiyə çevirən istilik mühərrikidir. Karbüratorlu mühərrikdə benzin damcıları ilə havadan ibarət yanacaq qarışığı karbüratorda hazırlanır və silindrdə dörd taktla işlənir: sorma taktında porşen aşağı hərəkət edərək qarışığı sorur, sıxılma taktında porşen yuxarı qalxaraq qarışığı sıxır, qarışıq kəskin qızır və taktın sonunda alışdırma şamı qığılcım yaradaraq onu alışdırır, işgörmə taktında yanma qazının temperaturu kəskin yüksəlir və qaz genişlənərək porşeni itələyir, xaricetmə taktında isə yanma məhsulları atmosferə çıxarılır. Beləliklə, qızdırıcı yanacaq qarışığının özü, işçi cisim silindrdəki qaz, soyuducu isə atmosferdir. Avtomobillərdə əsasən dörd və ya altı silindrli mühərriklərdən istifadə olunur. Dizel mühərrikində alışdırma şamı yoxdur: sorma taktında yalnız hava sorulur, sıxılma zamanı hava $800\ ^\circ\text{C}$ – $900\ ^\circ\text{C}$ -yə qədər qızır və püskürülən yanacaq özbaşına alışır. Yanma daha yüksək temperaturda getdiyi və yanacaq daha tam yandığı üçün dizel mühərrikinin FİƏ-si benzin mühərrikinin FİƏ-sindən yüksəkdir.

📌Nümunə

Məsələn: FİƏ-si $28\%$ olan ekskavator mühərriki $5.6\ \text{kq}$ yanacaq yandıraraq təxminən $65.86\ \text{MC}$ faydalı iş görə bilər.

Əsas terminlər

Daxiliyanma mühərriki — Yanacağın işçi kamerasında, yəni mühərrikin öz daxilində yanmasından alınan daxili enerjini mexaniki enerjiyə çevirən istilik mühərriki.

Karbürator — Benzin damcıları ilə havadan ibarət yanacaq qarışığının hazırlandığı qurğu.

Takt — Porşenin aşağı və ya yuxarı istiqamətdə etdiyi hər bir gediş; dördtaktlı mühərrikin bir tam dövrü dörd taktdan ibarətdir.

Yanma kamerası — Porşen yuxarı hərəkət edərək silindrin qapağına çatmadığı üçün onunla porşen arasında qalan boş fəza.

Alışdırma şamı — Sıxılma taktının sonunda elektrik qığılcımı yaradaraq yanacaq qarışığını alışdıran hissə; dizel mühərrikində yoxdur.

Dizel mühərriki — Alışdırma şamı olmayan mühərrik; sorma taktında yalnız hava sorulur, sıxılan isti hava

800

–

900\ ^\circ\text{C}

-yə çatır və püskürülən yanacaq özbaşına alışır.

Dördtaktlı mühərrikin taktları

Takt	Porşenin hərəkəti	Nə baş verir
Sorma	Aşağı	Yanacaq qarışığı (və ya hava) sorulur
Sıxılma	Yuxarı	Qarışıq sıxılır, taktın sonunda alışır
İşgörmə	Aşağı	Yanma qazı genişlənərək porşeni itələyir
Xaricetmə	Yuxarı	Yanma məhsulları atmosferə çıxarılır

Ardıcıllıq sabitdir: sorma $\to$ sıxılma $\to$ işgörmə $\to$ xaricetmə.

Karbüratorlu və dizel mühərriklərinin müqayisəsi

Xüsusiyyət	Karbüratorlu	Dizel
Sorma taktında	Yanacaq+hava qarışığı	Yalnız hava
Alışdırma	Şam qığılcımı ilə	Özbaşına (isti hava ilə)
FİƏ	$20\%$ – $25\%$	$30\%$ – $35\%$

Dizeldə yanma daha yüksək temperaturda və daha tam getdiyi üçün FİƏ-si yüksəkdir.

✎Traktor mühərrikinin FİƏ-sini tap

1Verilənlər: $A_f=15\ \text{MC}$ , $m=1.5\ \text{kq}$ , $q=42\ \text{MC/kq}$ .
2Yanacağın ayırdığı istilik: $mq=1.5\cdot42=63\ \text{MC}$ .
3Düstur: $\eta=\dfrac{A_f}{mq}\cdot100\%$ .
4Hesablama: $\eta=\dfrac{15}{63}\cdot100\%\approx23.81\%$ .

✎Ekskavator mühərrikinin faydalı işini (

A_f

) tap

1Verilənlər: $\eta=28\%$ , $m=5.6\ \text{kq}$ , $q=42\ \text{MC/kq}$ .
2Yanacağın ayırdığı istilik: $mq=5.6\cdot42=235.2\ \text{MC}$ .
3Düstur: $A_f=\eta\cdot mq$ .
4Hesablama: $A_f=0.28\cdot235.2\approx65.86\ \text{MC}$ .

🚫Tez-tez səhv

Rolları qarışdırmayın: qızdırıcı — yanacaq qarışığının özü, işçi cisim — silindrdəki qaz, soyuducu — atmosfer.

🚫Tez-tez səhv

Dizel mühərrikində alışdırma şamı yoxdur — yanacaq şam qığılcımı ilə deyil, sıxılmış isti havanın təsiri ilə özbaşına alışır.

⚠️Diqqət

Takt porşenin YALNIZ BİR gedişidir (aşağı və ya yuxarı), mühərrikin bütün dörd taktdan ibarət tam dövrü deyil.

💡Qeyd

Sıxılma və işgörmə taktları boyunca hər iki klapan (daxilolma və xaricetmə) bağlı qalır; sorma taktında daxilolma, xaricetmə taktında isə xaricetmə klapanı açıqdır.

🚫Tez-tez səhv

$\eta=A_f/(mq)\cdot100\%$ hesablanarkən meqacoulu ( $\text{MC}$ ) coula çevirmək lazım gələrsə $1\ \text{MC}=10^6\ \text{C}$ nisbətini unutmayın.

Qaydalar

1Daxiliyanma mühərriki yanacağın işçi kamerasında (mühərrikin daxilində) yanmasından alınan daxili enerjini mexaniki enerjiyə çevirən istilik mühərrikidir.
2Karbüratorlu mühərrikdə yanacaq qarışığı (benzin damcıları və hava) karbüratorda hazırlanır və silindrdə dörd taktla — sorma, sıxılma, işgörmə, xaricetmə — işlənir.
3Sıxılma taktının sonunda alışdırma şamı elektrik qığılcımı yaradaraq yanacaq qarışığını alışdırır; işgörmə taktında yanma qazının temperaturu $1600\ ^\circ\text{C}$ – $1800\ ^\circ\text{C}$ , təzyiqi isə təxminən $10\ \text{MPa}$ olur.
4Daxiliyanma mühərrikində qızdırıcı yanacaq qarışığının özü, işçi cisim silindrdəki qaz, soyuducu isə atmosferdir.
5Dizel mühərrikində alışdırma şamı yoxdur; sorma taktında yalnız hava sorulur, sıxılma taktında hava sıxılaraq təzyiqini $15$ – $20$ dəfə artırır və temperaturu $800\ ^\circ\text{C}$ – $900\ ^\circ\text{C}$ -yə qədər yüksəlir, taktın sonunda püskürülən dizel yanacağı özbaşına alışır.
6Dizel mühərrikinin FİƏ-si ( $30\%$ – $35\%$ ) karbüratorlu benzin mühərrikinin FİƏ-sindən ( $20\%$ – $25\%$ ) yüksəkdir, çünki yanma daha yüksək temperaturda və daha tam gedir.
7Mühərrikin FİƏ-si $\eta = A_f/(mq) \cdot 100\%$ düsturu ilə hesablanır, burada $A_f$ faydalı iş, $m$ yandırılan yanacağın kütləsi, $q$ isə onun xüsusi yanma istiliyidir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq