fiz8-6.11· Bölmə 6 İstilik hadisələrində enerjinin saxlanması qanunu· ~13 dəq

İstilik mühərrikləri və ekoloji problemlər

İstixana effekti, karbon qazı emissiyası, qlobal istiləşmə, bərpa olunan enerji mənbələrinə keçid.

Yer atmosferi planeti Günəş şüalarının yüksək temperaturundan qoruyur: günəş enerjisinin böyük hissəsi atmosferdən keçərək Yerə çatır, Yer bu enerjinin bir hissəsini udur, qalan hissəsini isə səthindən geri qaytarır, qayıdan enerjinin bir hissəsini isə atmosfer udur. Bu proses istixana effekti adlanır və təbii formada planetdə orta temperaturu $15\ ^\circ\text{C}$ səviyyəsində saxlayaraq həyat üçün faydalıdır — əks halda temperatur $-20\ ^\circ\text{C}$ olardı. Lakin son $200$ ildə istilik mühərriklərinin intensiv işlədilməsi nəticəsində atmosferə $10^{12}$ ton karbon qazı atılmış, normadan $39\%$ çox karbon qazı toplanaraq istixana effekti yaradan əsas qaza çevrilmişdir. Bu, insanların təsiri ilə yaranan istixana effektini gücləndirərək qlobal istiləşməyə səbəb olur: meşə yanğınları, quraqlıq, buzlaqların əriməsi, okean sularının qalxması və daşqınlar kimi fəsadlar yaranır. 2024-cü il noyabrında Bakıda keçirilən COP29 konfransında fosil yanacaqların istehlakının azaldılıb bərpa olunan mənbələrə keçidin genişləndirilməsi qərara alınıb.

📌Nümunə

Məsələn: karbürator mühərrikli bir minik avtomobili ilboyu atmosferdən $40\ \text{t}$ oksigen udaraq əvəzində $800\ \text{kq}$ dəm qazı, $40\ \text{kq}$ azot oksidləri və $200\ \text{kq}$ karbohidrogen xaric edir.

Əsas terminlər

İstixana effekti — İstixana qazlarının Yerdən əks olunan istiliyin kosmosa tam çıxmasının qarşısını alması nəticəsində planetin səthinin temperaturunun artması prosesi.

Karbon qazı (

\text{CO}_2

) — İstixana effekti yaradan əsas qaz; son

200

ildə istilik mühərriklərinin işlədilməsi nəticəsində atmosferə

10^{12}

ton atılmışdır.

Qlobal istiləşmə — İnsanların təsiri ilə istixana effektinin güclənməsi nəticəsində planetin orta temperaturunun yüksəlməsi; meşə yanğınları, quraqlıq, buzlaqların əriməsi və daşqınlara səbəb olur.

Turşu yağışları — İstilik-elektrik stansiyalarının sobalarında daş kömür, qaz və mazutun yandırılması nəticəsində yaranan, adi yağışların əvəzinə yağan zərərli yağıntılar.

Bərpa olunan enerji mənbələri — Günəş, külək, qeyzer və biokütlə kimi tükənməyən mənbələr; COP29 konfransında fosil yanacaqlardan bu mənbələrə keçidin genişləndirilməsi qərara alınmışdır.

COP29 —

2024

-cü ilin noyabrında Bakıda keçirilən Ümumdünya Konfransı; fosil yanacaqların istehlakının azaldılıb bərpa olunan mənbələrə keçidin genişləndirilməsi qərara alınmışdır.

İstixana effekti yaradan beş əsas çirkləndirici

№	Çirkləndirici
1	Karbon qazı ( $\text{CO}_2$ )
2	Azot dioksid ( $\text{NO}_2$ )
3	Metan ( $\text{CH}_4$ )
4	Ozon ( $\text{O}_3$ )
5	Dispers hissəciklər

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının ekspertləri müəyyən edib.

Ekoloji problemlərlə bağlı rəqəmli faktlar

Göstərici	Qiymət
Təbii istixana effekti olmadan orta temperatur	$-20\ ^\circ\text{C}$
İndiki orta temperatur	$15\ ^\circ\text{C}$
Son $200$ ildə atılan karbon qazı	$10^{12}$ ton
Atmosferdə normadan artıq $\text{CO}_2$	$39\%$
Minik avtomobilinin illik oksigen udması	$40\ \text{t}$
Minik avtomobilinin illik dəm qazı emissiyası	$800\ \text{kq}$

Bu rəqəmlər dərsdəki nümunələrdən götürülüb.

✎Bakı avtomobillərinin illik oksigen udmasını tap

1Verilənlər: Bir minik avtomobili ilboyu $40\ \text{t}$ oksigen udur; Bakıda hər gün $850000$ avtomobil hərəkət edir.
2Əməliyyat: Ümumi udma bir avtomobilin udduğu miqdarın avtomobil sayına vurulması ilə tapılır.
3Hesablama: $40\cdot850000=34000000\ \text{t}$ .
4Nəticə: Bakının avtomobilləri ilboyu təxminən $34000000\ \text{t}$ oksigen udur.

✎Dəm qazının udulan oksigenə nisbətini tap

1Verilənlər: Avtomobil ilboyu $40\ \text{t}=40000\ \text{kq}$ oksigen udur, əvəzində $800\ \text{kq}$ dəm qazı xaric edir.
2Vahidləri uyğunlaşdır: $40\ \text{t}=40000\ \text{kq}$ .
3Nisbəti hesabla: $\dfrac{800}{40000}=0.02$ .
4Nəticə: $0.02=2\%$ .

🚫Tez-tez səhv

İstixana effekti atmosferin yox olması demək deyil — əksinə, atmosferdəki qazların Yerdən əks olunan istiliyi saxlaması ilə bağlıdır.

💡Qeyd

Təbii istixana effekti faydalıdır: onsuz planetin orta temperaturu indiki $15\ ^\circ\text{C}$ əvəzinə $-20\ ^\circ\text{C}$ olardı; problem onun insan təsiri ilə GÜCLƏNMƏSİDİR.

⚠️Diqqət

Eyni dövrdə iki kəmiyyətin (karbon qazı və temperatur) birlikdə artması təkbaşına səbəb-nəticə sübutu deyil — digər təsiredici amillərin sabit qalıb-qalmadığı da yoxlanmalıdır.

🚫Tez-tez səhv

Faiz hesablanarkən ton və kiloqramı eyni vahidə gətirməyi unutmayın — $1\ \text{t}=1000\ \text{kq}$ .

💡Qeyd

COP29 Ümumdünya Konfransı $2024$ -cü ilin noyabrında Bakıda keçirilib və fosil yanacaqlardan bərpa olunan mənbələrə (Günəş, külək, qeyzer, biokütlə) keçidin genişləndirilməsini qərara alıb.

Qaydalar

1Günəş şüalarının daşıdığı enerjinin böyük hissəsi atmosferdən keçir; Yer bu enerjinin bir hissəsini udur, qalan hissəsini isə səthindən geri qaytarır, qayıdan enerjinin bir hissəsini də atmosfer udur — bu proses istixana effektini yaradır.
2Təbii istixana effekti olmasaydı, planetin orta temperaturu indiki $15\ ^\circ\text{C}$ əvəzinə $-20\ ^\circ\text{C}$ olardı; deməli, təbii istixana effekti planetdə həyat üçün faydalıdır.
3Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının ekspertləri istixana effekti yaradan beş əsas çirkləndirici müəyyən ediblər: karbon qazı ( $\text{CO}_2$ ), azot dioksid ( $\text{NO}_2$ ), metan ( $\text{CH}_4$ ), ozon ( $\text{O}_3$ ) və dispers hissəciklər.
4Son $200$ ildə istilik mühərriklərinin işlədilməsi nəticəsində atmosferə $10^{12}$ ton karbon qazı atılmış, atmosferdə normadan $39\%$ çox karbon qazı toplanaraq istixana effekti yaradan əsas qaza çevrilmişdir.
5İstilik-elektrik stansiyalarında daş kömür, qaz və mazutun yandırılması turşu yağışlara, şəhər tıxaclarında avtomobil tüstüsü isə ağciyər xəstəliklərinin artmasına səbəb olur.
62024-cü il noyabrında Bakıda keçirilən COP29 konfransında tədbir görülməzsə əsrin sonuna qədər planetin təxminən $3\ ^\circ\text{C}$ isinəcəyi bildirilmiş və fosil yanacaqların istehlakının azaldılıb bərpa olunan mənbələrə (Günəş, külək, qeyzer, biokütlə) keçid qərara alınmışdır.
7İnsanların təsiri ilə yaranan istixana effektinin güclənməsi qlobal istiləşməyə səbəb olur; bunun nəticələri arasında meşə yanğınları, quraqlıq, buzlaqların əriməsi və daşqınlar var.

Məşq

6 asan · 6 orta · 6 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq