fiz8-6.6· Bölmə 6 İstilik hadisələrində enerjinin saxlanması qanunu· ~13 dəq

Maddənin aqreqat hallarının dəyişmə proseslərində tələb olunan istilik miqdarı

Xüsusi ərimə istiliyi, xüsusi buxarlanma istiliyi, yanacağın xüsusi yanma istiliyi düsturları.

Maddənin aqreqat halının dəyişməsi zamanı tələb olunan və ya ayrılan istilik miqdarı üç fərqli fiziki kəmiyyətlə hesablanır. Bərk maddənin ərimə temperaturunda mayeyə çevrilməsi üçün lazım olan istilik ərimə istiliyi adlanır və $Q = \lambda m$ düsturu ilə tapılır, burada $\lambda$ — maddənin xüsusi ərimə istiliyidir, ədədi qiymətcə $1\ \text{kq}$ kristal maddəni ərimə temperaturunda əritmək üçün lazım olan istilik miqdarına bərabərdir, vahidi $\text{C/kq}$ -dır. Kristallaşma zamanı isə eyni miqdarda istilik $Q = -\lambda m$ düsturu ilə, mənfi işarə ilə ayrılır. Mayenin qaynama temperaturunda buxara çevrilməsi üçün sərf olunan istilik buxarlanma istiliyi adlanır: $Q = Lm$ ; kondensasiya zamanı isə $Q = -Lm$ . Yanacağın tam yanması zamanı ayrılan enerji yanma istiliyi adlanır və $Q = qm$ düsturu ilə hesablanır. Xüsusi ərimə istiliyi maddənin, xüsusi yanma istiliyi isə yanacağın növündən asılıdır; xüsusi buxarlanma istiliyi eyni kütləli müxtəlif mayeləri bir-birindən fərqləndirir.

📌Nümunə

Məsələn: xüsusi ərimə istiliyi $\lambda = 340\ \text{kC/kq}$ olan $2\ \text{kq}$ buzu ərimə temperaturunda tam əritmək üçün $Q = \lambda m = 340\cdot 2 = 680\ \text{kC}$ istilik miqdarı tələb olunur.

Əsas terminlər

Ərimə istiliyi (

Q

) — Ərimə temperaturunda götürülmüş bərk maddənin (kristalın) əriməsi üçün verilən istilik miqdarı:

Q=\lambda m

Xüsusi ərimə istiliyi (

\lambda

) —

1\ \text{kq}

kristal maddəni ərimə temperaturunda əritmək üçün lazım olan istilik miqdarı; vahidi

\text{C/kq}

-dır, maddənin növündən asılıdır.

Buxarlanma istiliyi (

Q

) — Mayeni qaynama temperaturunda buxara çevirmək üçün sərf olunan istilik miqdarı:

Q=Lm

Xüsusi buxarlanma istiliyi (

L

) —

1\ \text{kq}

mayeni qaynama temperaturunda buxarlandırmaq üçün sərf olunan istilik miqdarı; vahidi

\text{C/kq}

-dır, eyni kütləli müxtəlif mayeləri fərqləndirir.

Yanma istiliyi (

Q

) — Yanacağın tam yanması zamanı ayrılan enerji:

Q=qm

Xüsusi yanma istiliyi (

q

) —

1\ \text{kq}

yanacağın tam yanarkən ayırdığı istilik miqdarı; vahidi

\text{C/kq}

-dır, yanacağın növündən asılıdır.

Aqreqat hal dəyişmələrinin düsturları

Kəmiyyət	İşarə	Düstur	Vahid
Ərimə istiliyi	$Q$	$Q=\lambda m$	$\text{C}$
Xüsusi ərimə istiliyi	$\lambda$	$\lambda=Q/m$	$\text{C/kq}$
Buxarlanma istiliyi	$Q$	$Q=Lm$	$\text{C}$
Xüsusi buxarlanma istiliyi	$L$	$L=Q/m$	$\text{C/kq}$
Yanma istiliyi	$Q$	$Q=qm$	$\text{C}$
Xüsusi yanma istiliyi	$q$	$q=Q/m$	$\text{C/kq}$

Kristallaşma zamanı $Q=-\lambda m$ , kondensasiya zamanı isə $Q=-Lm$ yazılır.

Bəzi maddələrin xüsusi ərimə istiliyi

Maddə	$\lambda$ , $\text{kC/kq}$
Qurğuşun	$25$
Qızıl	$67$
Gümüş	$87$
Dəmir	$270$
Mis	$210$
Buz	$340$

Eyni kütlə üçün böyük $\lambda$ — əritmək üçün daha çox istilik lazımdır.

✎Verilmiş kütləyə görə ərimə istiliyini tap

1Verilənlər: $\lambda=340\ \text{kC/kq}$ (buz), $m=2\ \text{kq}$ .
2Düstur: $Q=\lambda m$ .
3Hesablama: $Q=340\cdot2=680\ \text{kC}$ .

✎Xüsusi ərimə istiliyini (

\lambda

) tap

1Verilənlər: $m=5\ \text{kq}$ mis, tam əritmək üçün $Q=1050\ \text{kC}$ lazımdır.
2Düstur: $\lambda=Q/m$ .
3Hesablama: $\lambda=1050/5=210\ \text{kC/kq}$ .

🚫Tez-tez səhv

$\lambda$ , $L$ və $q$ hərflərini qarışdırmayın: $\lambda$ ərimə (bərk-maye), $L$ buxarlanma (maye-qaz), $q$ isə yanacağın yanması ilə bağlıdır.

🚫Tez-tez səhv

$\lambda=Q/m$ tapmaq üçün istilik miqdarı kütləyə BÖLÜNMƏLİDİR, vurulmamalı və toplanmamalıdır.

⚠️Diqqət

Kristallaşma zamanı ayrılan istilik $Q=-\lambda m$ , kondensasiya zamanı isə $Q=-Lm$ mənfi işarə ilə yazılır, çünki cismin verdiyi istilik mənfi qəbul olunur.

🚫Tez-tez səhv

Hansı maddənin əriməsi üçün daha çox istilik lazım olduğunu tapmaq üçün təkcə $\lambda$ -ya deyil, $Q=\lambda m$ hasilinə baxmaq lazımdır — böyük $\lambda$ , kiçik kütlə ilə birləşəndə kiçik $Q$ verə bilər.

🚫Tez-tez səhv

Meqacoulu ( $\text{MC}$ ) kilocoula ( $\text{kC}$ ) çevirərkən $1\ \text{MC}=1000\ \text{kC}$ nisbətini unutmayın — çevrilməsə hesablama min dəfələrlə səhv çıxar.

Qaydalar

1Ərimə istiliyi ərimə temperaturunda götürülmüş bərk maddənin (kristalın) əriməsi üçün verilən istilik miqdarıdır; $Q = \lambda m$ düsturu ilə tapılır.
2Xüsusi ərimə istiliyi ( $\lambda$ ) ədədi qiymətcə $1\ \text{kq}$ kristal maddəni ərimə temperaturunda əritmək üçün lazım olan istilik miqdarına bərabərdir, vahidi $\text{C/kq}$ -dır.
3Kristallaşma zamanı ayrılan istilik miqdarı $Q = -\lambda m$ düsturu ilə, mənfi işarə ilə hesablanır, çünki cismin verdiyi istilik mənfi qəbul olunur.
4Buxarlanma istiliyi qaynama temperaturunda mayeni buxara çevirmək üçün sərf olunan istilikdir: $Q = Lm$ ; kondensasiya zamanı isə $Q = -Lm$ .
5Xüsusi buxarlanma istiliyi ( $L$ ) $1\ \text{kq}$ mayeni qaynama temperaturunda buxarlandırmaq üçün sərf olunan istilik miqdarına bərabərdir, vahidi $\text{C/kq}$ -dır.
6Yanacağın yanma istiliyi yanacağın tam yanması zamanı ayrılan enerjidir və $Q = qm$ düsturu ilə hesablanır, burada $q$ — yanacağın xüsusi yanma istiliyidir.
7 $\lambda$ maddənin, $q$ isə yanacağın növündən asılıdır; $L$ eyni kütləli müxtəlif mayeləri buxara çevirmək üçün tələb olunan istilikləri fərqləndirir.

Məşq

5 asan · 5 orta · 5 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq