fiz8-4.4· Bölmə 4 Dalğalar· ~13 dəq

Səsin xarakteristikaları

Səsin ucalığı, gurluğu, Dopler effekti, infrasəs və ultrasəs, desibel vahidi.

Səsi qavrayarkən onun fizioloji və fiziki xarakteristikalarını fərqləndirmək lazımdır. Fizioloji xarakteristikalar — ucalıq, tembr və gurluq — insanın şəxsi qavrayışından və eşitmə orqanının vəziyyətindən asılıdır. Fiziki xarakteristikalar isə səs dalğasının tezliyi və amplitududur. Səs mənbəyinin rəqs tezliyi yüksəldikcə səsin tonu ucalır: iri, ağır kamerton kiçik tezliklə rəqs edərək aşağı ton, kiçik, yüngül kamerton isə yüksək tezliklə rəqs edərək uca ton yaradır. Rəqslərin amplitudu artdıqca dalğanın enerjisi, deməli, səsin gurluğu da artır; amplitud azaldıqda isə gurluq azalır. Gurluğun BS-də vahidi desibeldir (dB), onu sonometr adlanan cihaz ölçür; $70\ \text{dB}$ -dən yüksək səslər insan üçün zərərlidir. Dalğa mənbəyinin müşahidəçiyə nəzərən hərəkəti qəbul edilən tezliyi dəyişdirir — bu, Dopler effekti adlanır. Eşidilə bilən tezlik aralığı $16\ \text{Hs}$ – $20\,000\ \text{Hs}$ -dir; bundan aşağı tezliklər infrasəs, yuxarı tezliklər isə ultrasəs adlanır.

📌Nümunə

Məsələn: yanğınsöndürən maşın müşahidəçiyə yaxınlaşdıqca onun siqnalının tezliyi daha yüksək, maşın uzaqlaşdıqca isə həmin siqnalın tezliyi daha aşağı qəbul edilir.

Əsas terminlər

Fizioloji xarakteristikalar — Ucalıq, tembr və gurluqdur; insanın şəxsi qavrayışından və eşitmə orqanının vəziyyətindən asılıdır.

Fiziki xarakteristikalar — Səs dalğasının tezliyi və amplitududur; insanın qavrayışından asılı olmayan kəmiyyətlərdir.

Ton (ucalıq) — Mənbəyin rəqs tezliyi ilə müəyyən olunur; tezlik yüksəldikcə səsin tonu ucalır.

Gurluq — Rəqslərin amplitudundan asılıdır; BS-də vahidi desibeldir (dB) və sonometrlə ölçülür.

Dopler effekti — Dalğa mənbəyinin müşahidəçiyə nəzərən hərəkəti nəticəsində qəbul edilən tezliyin artması və ya azalması hadisəsidir.

İnfrasəs və ultrasəs — Tezliyi

16\ \text{Hs}

-dən aşağı olan dalğalar infrasəs,

20\,000\ \text{Hs}

-dən yuxarı olanlar isə ultrasəs adlanır.

Fizioloji xarakteristikalar ↔ fiziki xarakteristikalar

Növ	Xarakteristikalar	Nədən asılıdır
Fizioloji	ucalıq, tembr, gurluq	insanın qavrayışından
Fiziki	tezlik, amplitud	dalğanın özündən

Fizioloji xarakteristikalar insanın eşitmə orqanının vəziyyətindən, fiziki xarakteristikalar isə dalğanın tezlik və amplitudundan asılıdır.

İnfrasəs, eşidilən səs və ultrasəs

Növ	Tezlik aralığı	Xüsusiyyət
İnfrasəs	$0.001$ – $16\ \text{Hs}$	eşidilmir, zəif udulur, uzağa yayılır
Eşidilən səs	$16$ – $20\,000\ \text{Hs}$	insan qulağı ilə eşidilir
Ultrasəs	$20\,000\ \text{Hs}$ -dən yuxarı	tibbi müayinədə (USM) istifadə olunur

İnfrasəs və ultrasəs tezliyinə görə eşidilən səs aralığının aşağı və yuxarı hüdudlarından kənarda qalır.

✎Yaxınlaşan və uzaqlaşan mənbənin tezliyini təhlil et

1Şərait: Siqnal verən yanğınsöndürən maşın B müşahidəçiyə yaxınlaşır, A müşahidəçidən isə uzaqlaşır.
2Qayda: Dopler effektinə görə yaxınlaşan mənbədən qəbul edilən tezlik artır, uzaqlaşan mənbədən isə azalır.
3Tətbiq: B mənbəyə yaxınlaşdığından onun qəbul etdiyi tezlik artır; A mənbədən uzaqlaşdığından onun qəbul etdiyi tezlik azalır.
4Nəticə: Eyni mənbədən çıxan səsi A və B fərqli tezliklərdə qəbul edir.

✎İri və kiçik kamertonun tonunu müqayisə et

1Şərait: İri, ağır kamerton kiçik tezliklə, kiçik, yüngül kamerton isə böyük tezliklə rəqs edir.
2Qayda: Tonu rəqs tezliyi müəyyən edir: tezlik yüksəldikcə ton ucalır.
3Tətbiq: İri kamertonun tezliyi kiçik olduğundan onun tonu aşağıdır; kiçik kamertonun tezliyi böyük olduğundan tonu ucadır.
4Nəticə: Kiçik kamerton uca ton, iri kamerton isə aşağı ton yaradır.

🚫Tez-tez səhv

Rəqs tezliyi tonu, rəqs amplitudu isə gurluğu müəyyən edir; bunları qarışdırmaq səhvdir — güclü zərbə amplitudu artırır, tezliyi yox.

🚫Tez-tez səhv

«İnfra» aşağı, «ultra» yuxarı deməkdir: infrasəsin tezliyi eşidilən aralıqdan aşağı, ultrasəsinki isə yuxarıdır; bunu tərsinə salmaq səhvdir.

⚠️Diqqət

Dopler effekti yalnız qəbul edilən tezliyi dəyişdirir, gurluğu yox — bu ikisini qarışdırmamaq lazımdır.

💡Qeyd

Böyük mənbə aşağı ton, kiçik mənbə uca ton yaradır — kamerton nümunəsi ilə yadda saxlamaq faydalıdır.

Qaydalar

1Fizioloji xarakteristikalar (ucalıq, tembr, gurluq) insanın qavrayışından asılıdır; fiziki xarakteristikalar isə tezlik və amplituddur.
2Səs mənbəyinin rəqs tezliyi yüksəldikcə səsin tonu ucalır: kiçik kamerton yüksək tezliklə uca ton, iri kamerton isə kiçik tezliklə aşağı ton yaradır.
3Rəqslərin amplitudu artdıqca dalğanın enerjisi və səsin gurluğu artır, amplitud azaldıqda gurluq azalır; gurluğun BS-də vahidi desibeldir (dB).
4Dalğa mənbəyinin müşahidəçiyə nəzərən hərəkəti nəticəsində qəbul edilən tezliyin dəyişməsi Dopler effekti adlanır: yaxınlaşan mənbədən tezlik artır, uzaqlaşan mənbədən tezlik azalır.
5Eşidilə bilən səslərin tezliyi $16\ \text{Hs}$ – $20\,000\ \text{Hs}$ aralığındadır; bundan aşağı tezliklər infrasəs ( $0.001$ – $16\ \text{Hs}$ ), yuxarı tezliklər isə ultrasəs ( $20\,000\ \text{Hs}$ -dən yuxarı) adlanır.
6İnfrasəs müxtəlif mühitlərdə zəif udulduğundan uzaq məsafələrə yayıla bilir; bu xüsusiyyətdən partlayışların yerinin və zəlzələ episentrinin təyin edilməsində istifadə olunur.
7Səsin gurluğu sonometr adlanan cihazla ölçülür; gurluğu $70\ \text{dB}$ -dən yüksək olan səslər insan üçün zərərlidir.

Məşq

8 asan · 8 orta · 8 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq