Mexaniki dalğalar və onların növləri
Rəqsi hərəkət, mexaniki dalğanın tərifi, elastik mühit, eninə və uzununa dalğaların fərqi.
Bir cisim və ya cisimlər sistemi tarazlıq vəziyyəti ətrafında təkrarlanan hərəkət edirsə, bu hərəkət rəqsi hərəkət, onun mexaniki formada olanı isə mexaniki rəqs adlanır. Rəqslərin bir mühitdə yayılma prosesi dalğa adlanır; mexaniki rəqslərin elastik mühitdə yayılması isə mexaniki dalğa adlanır və buna görə o, çox vaxt elastik dalğa da adlandırılır. Mexaniki dalğanın mənbəyi rəqs edən cisim və ya zərrəciklərdir, o isə yalnız elastiklik qüvvəsinin yarana bildiyi mühitdə, bərk cisimdə, mayedə və ya qazda meydana çıxa bilər. Dalğa yayılarkən mühitin zərrəcikləri öz tarazlıq vəziyyəti ətrafında rəqs edir, qonşu zərrəciklərə təsir göstərir və bu yolla enerji ötürülür, lakin maddənin özü daşınmır. Formasına görə dalğalar iki yerə bölünür: zərrəciklərin rəqsi yayılma istiqamətinə perpendikulyar olarsa eninə, paralel olarsa uzununa dalğa yaranır. Eninə dalğada qabarıqlarla çökəkliklər, uzununa dalğada isə sıxlaşma və seyrəkləşmə növbələşir. Uzununa dalğa bütün mühitlərdə yayıla bilir, çünki onun üçün lazım olan təzyiq qüvvələri bütün mühitlərdə mövcuddur.
Məsələn: tarın siminə mizrabla toxunduqda yaranan titrəyiş sim boyunca eninə dalğa kimi yayılır.
Əsas terminlər
| Əlamət | Eninə dalğa | Uzununa dalğa |
|---|---|---|
| Zərrəciyin rəqsi | yayılma istiqamətinə perpendikulyar | yayılma istiqamətinə paralel |
| Növbələşən hadisə | qabarıq və çökəklik | sıxlaşma və seyrəkləşmə |
| Yarana bildiyi mühit | əsasən bərk cisim, dayaz maye səthi | bərk cisim, maye, qaz — bütün mühitlər |
Formaya görə mexaniki dalğaların iki növü zərrəciyin rəqs istiqamətinə görə fərqlənir.
| Mühit | Elastik mühitdirmi? | Uzununa dalğa yayıla bilirmi? |
|---|---|---|
| Bərk cisim | bəli | bəli |
| Maye | bəli | bəli |
| Qaz | bəli | bəli |
Uzununa dalğa üçün lazım olan təzyiq qüvvələri bütün elastik mühitlərdə mövcuddur.
- 1Müşahidə: Dalğalanan su səthinə tennis şarı qoyulur və halqaların yayılması izlənir.
- 2Sual: Şar yayılan su halqaları ilə birlikdə kənara doğru sürüşürmü?
- 3Cavab: Xeyr, şar su halqaları ilə birlikdə getmir, yerindəcə aşağı-yuxarı rəqs edir.
- 4Nəticə: Bu, dalğada maddənin deyil, yalnız enerjinin və hərəkətin ötürüldüyünü göstərir.
- 1Şərait: Bir ucu ştativə bağlanmış qaytanın sərbəst ucu yuxarı-aşağı, yanındakı yayın sərbəst ucu isə irəli-geri hərəkət etdirilir.
- 2Qaytanda təhlil: Qaytanın ucunun hərəkəti yayılma istiqamətinə perpendikulyardır.
- 3Yayda təhlil: Yayın ucunun hərəkəti isə yayılma istiqamətinə paraleldir.
- 4Nəticə: Qaytanda eninə dalğa, yayda isə uzununa dalğa yaranır.
Dalğa yayılarkən mühitin zərrəcikləri öz yerini tərk edib köçmür; daşınan maddə yox, yalnız enerji və hərəkətdir.
Sim boyunca yayılan dalğanı sıxlaşma-seyrəkləşmə ilə əsaslandırmaq səhvdir: musiqi alətinin simindəki dalğa eninədir, çünki rəqs simin uzunu istiqamətinə perpendikulyardır.
Uzununa dalğa bütün elastik mühitlərdə (bərk, maye, qaz) yayıla bilir, eninə dalğa isə əsasən bərk cisimlərdə və dayaz mayelərin səthində yaranır — bu fərqi qarışdırmamaq lazımdır.
Eninə dalğada "qabarıq-çökək", uzununa dalğada "sıxlaşma-seyrəkləşmə" sözü ilə yadda saxlamaq faydalıdır.
Qaydalar
- 1Mexaniki rəqs — cismin və ya cisimlər sisteminin tarazlıq vəziyyəti ətrafında təkrarlanan hərəkətidir.
- 2Mexaniki dalğa yalnız elastik mühitdə (bərk cisim, maye, qaz) yarana bilir; mənbəyi rəqs edən cisim və ya zərrəciklərdir.
- 3Dalğa yayılarkən mühitin zərrəcikləri öz tarazlıq vəziyyəti ətrafında rəqs edir, maddə deyil, enerji və hərəkət ötürülür.
- 4Zərrəciklərin rəqsi yayılma istiqamətinə perpendikulyar olarsa eninə dalğa, paralel olarsa uzununa dalğa yaranır.
- 5Eninə dalğada qabarıqlarla çökəkliklər, uzununa dalğada sıxlaşma və seyrəkləşmə növbə ilə təkrarlanır.
- 6Eninə dalğa əsasən bərk cisimlərdə və dayaz mayelərin səthində, uzununa dalğa isə bütün elastik mühitlərdə yayıla bilir.
Məşq
5 asan · 5 orta · 5 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir