fiz8-4.2· Bölmə 4 Dalğalar· ~12 dəq

Dalğanı xarakterizə edən fiziki kəmiyyətlər

Rəqs tezliyi, periodu, amplitudu, dalğa uzunluğu və dalğa sürəti, aralarındakı düsturlar.

Dalğa mühitdə yayılarkən bir neçə fiziki kəmiyyətlə xarakterizə olunur. Dalğa mənbəyinin rəqs tezliyi $\nu$ mühit zərrəciklərinin bir saniyədəki rəqslərinin sayını göstərir və $\nu = N/t$ düsturu ilə hesablanır, BS-də vahidi hersdir ( $\text{Hs}$ ). Rəqs periodu $T$ isə bir tam rəqsə sərf olunan zamandır, vahidi $\text{san}$ -dir və tezliklə tərs mütənasibdir: $T = 1/\nu$ . Amplitud $A$ zərrəciyin tarazlıq vəziyyətindən maksimum uzaqlaşma məsafəsidir, vahidi $\text{m}$ -dir. Dalğa uzunluğu $\lambda$ bir period ərzində dalğanın yayıldığı məsafədir; eninə dalğada iki qonşu qabarıq və ya çökək, uzununa dalğada isə iki qonşu sıxlaşma və ya seyrəkləşmə arasındakı məsafəyə bərabərdir. Dalğa sürəti $\text{Ʋ}$ bu iki kəmiyyətlə bağlıdır: $\text{Ʋ} = \lambda/T = \lambda\nu$ . Bu düsturlar bir-birini tamamlayır və bir kəmiyyətdən digərini tapmağa imkan verir.

📌Nümunə

Məsələn: dalğa uzunluğu $2\ \text{m}$ olan dalğa $10\ \text{san}$ ərzində $40\ \text{m}$ məsafə qət edirsə, onun periodu $T = \lambda t/l = 2\cdot10/40 = 0.5\ \text{san}$ olur.

Əsas terminlər

Rəqs tezliyi — Mühit zərrəciklərinin bir saniyədəki rəqslərinin sayıdır;

\nu = N/t

düsturu ilə hesablanır, vahidi

\text{Hs}

-dir.

Rəqs periodu — Bir tam rəqsə sərf olunan zamandır, tezliklə tərs mütənasibdir:

T = 1/\nu

, vahidi

\text{san}

-dir.

Amplitud — Zərrəciyin tarazlıq vəziyyətindən maksimum uzaqlaşma məsafəsidir, vahidi

\text{m}

-dir.

Dalğa uzunluğu — Bir period ərzində dalğanın yayıldığı məsafədir; eninə dalğada iki qonşu qabarıq, uzununa dalğada iki qonşu sıxlaşma arasındakı məsafəyə bərabərdir.

Dalğa sürəti — Dalğa uzunluğunun perioda nisbətinə bərabər kəmiyyətdir:

\text{Ʋ} = \lambda/T = \lambda\nu

Tərs mütənasiblik — Tezlik ilə period arasındakı əlaqə: biri artdıqca digəri eyni nisbətdə azalır.

Dalğanı xarakterizə edən kəmiyyətlər

Kəmiyyət	İşarə	Düstur	BS vahidi
Rəqs tezliyi	$\nu$	$\nu = N/t$	$\text{Hs}$
Rəqs periodu	$T$	$T = 1/\nu$	$\text{san}$
Amplitud	$A$	—	$\text{m}$
Dalğa uzunluğu	$\lambda$	—	$\text{m}$
Dalğa sürəti	$\text{Ʋ}$	$\text{Ʋ} = \lambda\nu$	$\text{m/san}$

Dalğanı xarakterizə edən beş kəmiyyət və onları bağlayan düsturlar.

Kəmiyyət cütləri arasındakı mütənasiblik

Kəmiyyət cütü	Əlaqə növü	Səbəb
Tezlik ↔ period	tərs mütənasib	$T = 1/\nu$
Dalğa uzunluğu ↔ sürət (tezlik sabit)	düz mütənasib	$\text{Ʋ} = \lambda\nu$
Tezlik ↔ sürət (dalğa uzunluğu sabit)	düz mütənasib	$\text{Ʋ} = \lambda\nu$

Sürət sabit qalarkən tezlik artırsa, dalğa uzunluğu ona uyğun azalmalıdır.

✎Dalğa periodunu hesabla

1Verilənlər: Dalğa uzunluğu $\lambda = 2\ \text{m}$ , $t = 10\ \text{san}$ ərzində dalğa $l = 40\ \text{m}$ məsafə qət edir.
2Düstur: $\text{Ʋ} = l/t$ və eyni zamanda $\text{Ʋ} = \lambda/T$ olduğundan, $T = \lambda t/l$ .
3Hesablama: $T = 2\cdot10/40 = 0.5\ \text{san}$ .
4Nəticə: Dalğa mənbəyinin rəqs periodu $0.5\ \text{san}$ -dir.

✎Rəqslərin sayından dalğa sürətini tap

1Verilənlər: Dalğa mənbəyi $t = 4\ \text{san}$ ərzində $N = 8$ tam rəqs edir, yaratdığı dalğanın uzunluğu $\lambda = 3\ \text{m}$ -dir.
2Tezliyi tap: $\nu = N/t = 8/4 = 2\ \text{Hs}$ .
3Sürəti tap: $\text{Ʋ} = \lambda\nu = 3\cdot2 = 6\ \text{m/san}$ .
4Nəticə: Dalğanın yayılma sürəti $6\ \text{m/san}$ -dir.

🚫Tez-tez səhv

Dalğa sürətini $\text{Ʋ} = \lambda/\nu$ kimi hesablamaq səhvdir: tezlik periodun tərsi olduğundan düzgün düstur $\text{Ʋ} = \lambda\nu$ -dur, bölmə deyil vurmadır.

🚫Tez-tez səhv

Rəqs tezliyi ilə periodu qarışdırmaq tez-tez baş verən səhvdir: tezlik saniyədəki rəqslərin sayı, period isə bir rəqsə sərf olunan zamandır.

⚠️Diqqət

Sürət sabit qalarkən tezlik artırsa, dalğa uzunluğu azalmalıdır; əksini düşünmək — hər ikisinin eyni istiqamətdə dəyişəcəyini güman etmək — səhvdir.

💡Qeyd

Dalğa uzunluğunu tapmaq üçün sürəti tezliyə böl, tezliyi tapmaq üçün isə sürəti dalğa uzunluğuna böl — bu iki addımı qarışdırmamaq lazımdır.

Qaydalar

1Rəqs tezliyi $\nu = N/t$ düsturu ilə hesablanır və BS-də vahidi hersdir ( $\text{Hs}$ ).
2Rəqs periodu tezliklə tərs mütənasibdir: $T = 1/\nu$ , vahidi $\text{san}$ -dir.
3Amplitud $A$ zərrəciyin tarazlıq vəziyyətindən maksimum uzaqlaşma məsafəsidir, vahidi $\text{m}$ -dir.
4Dalğa uzunluğu $\lambda$ bir period ərzində dalğanın qət etdiyi məsafədir, vahidi $\text{m}$ -dir.
5Dalğa sürəti $\text{Ʋ} = \lambda/T = \lambda\nu$ düsturları ilə tapılır.
6Eninə dalğada $\lambda$ iki qonşu qabarıq və ya iki qonşu çökək arasındakı məsafəyə, uzununa dalğada isə iki qonşu sıxlaşma və ya seyrəkləşmə arasındakı məsafəyə bərabərdir.

Məşq

6 asan · 6 orta · 6 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq