fiz8-3.1· Bölmə 3 Təzyiq· ~12 dəq

Bərk cisimlərin təzyiqi

Təzyiqin tərifi p=F/Sp = F/S, vahidi paskal və qüvvənin təsirinin təmas səthinin sahəsindən asılılığı.

Səthə perpendikulyar təsir edən qüvvənin bu səthin sahəsinə olan nisbəti təzyiq adlanır və p=F/Sp = F/S düsturu ilə ifadə olunur, burada FF səthə perpendikulyar təsir edən qüvvəni, SS isə səthin sahəsini bildirir. Təzyiq skalyar kəmiyyətdir və vahidi fransız alimi Blez Paskalın şərəfinə paskal (Pa) adlanır: 1 N1\ \text{N} qüvvənin 1 m21\ \text{m}^2 sahədə yaratdığı təzyiq 1 Pa1\ \text{Pa}-a bərabərdir. Gündəlik həyatda alətlərin ağız formaları məhz bu asılılığa görə seçilir — eyni qüvvə kiçik səthə tətbiq olunduqda daha böyük, geniş səthə tətbiq olunduqda isə daha kiçik təzyiq yaradır, ona görə kəsici alətlərin ağzı iti, zərbəyə davamlı hissələr isə enli hazırlanır. Bir cismin ağırlıq qüvvəsi onun hansı üzü üstə qoyulmasından asılı olmayaraq dəyişmir, lakin təmas sahəsi dəyişdikdə göstərdiyi təzyiq fərqli olur: sahə azaldıqca eyni qüvvə üçün təzyiq artır, sahə saxlanılarkən qüvvə artırılarsa təzyiq də mütənasib artır.

📌Nümunə

Məsələn: kütləsi 60 kq60\ \text{kq} olan, ayaqqabılarının döşəmə ilə ümumi təmas sahəsi 400 sm2400\ \text{sm}^2 olan şagirdin döşəməyə göstərdiyi təzyiq p=F/Sp = F/S düsturu ilə hesablanaraq 15 kPa15\ \text{kPa} alınır.

Əsas terminlər

Təzyiq — Səthə perpendikulyar təsir edən qüvvənin bu səthin sahəsinə olan nisbəti: p=F/Sp = F/S.
Paskal — Təzyiqin BS vahidi, fransız alimi Blez Paskalın şərəfinə adlandırılıb: 1 Pa=1 N/m21\ \text{Pa}=1\ \text{N/m}^2.
Təzyiqin skalyar xarakteri — Təzyiqin yalnız ədədi qiyməti var, istiqaməti yoxdur, ona görə skalyar kəmiyyətdir.
Səth sahəsindən asılılıq — Qüvvə sabit qalarkən təmas sahəsi azaldıqca təzyiq artır, sahə artdıqca təzyiq azalır.
Ağırlıq qüvvəsi və üzün seçimi — Cismin ağırlıq qüvvəsi onun hansı üzü üstə qoyulmasından asılı olmayaraq dəyişmir, lakin təmas sahəsi dəyişdikdə göstərdiyi təzyiq fərqli olur.
Alət ağzının forması — Kəsici alətlərin ağzı iti, zərbəyə davamlı hissələri isə enli hazırlanır, çünki eyni qüvvə kiçik səthdə böyük, geniş səthdə isə kiçik təzyiq yaradır.
Səth sahəsi ilə təzyiq arasındakı əlaqə
ŞəraitNəticə
Qüvvə sabit, sahə azalırTəzyiq artır
Qüvvə sabit, sahə artırTəzyiq azalır
Sahə sabit, qüvvə artırTəzyiq mütənasib artır

p=F/Sp=F/S nisbətində sahə məxrəcdə olduğundan, onun kiçilməsi təzyiqi artırır.

Alətlərin ağız forması və təzyiq
Alətİti/kiçik səthEnli/geniş səth
Dəftərxana sancağıİti uc — böyük təzyiq yaradır, barmaqda ağrı hiss olunurBaş hissə — kiçik təzyiq yaradır, zərər vermir
Mismarİti uc — taxtaya asan batırEnli baş — çəkicdən əzilmir
Kəlbətinİti ağız — naqili kəsirYastı ağız — naqili əyir

Eyni qüvvə kiçik təmas sahəsində böyük, geniş səthdə isə kiçik təzyiq yaradır.

✎Şagirdin döşəməyə göstərdiyi təzyiqi hesabla
  1. 1Qüvvəni tap: F=mg=60⋅10=600 NF=mg=60\cdot 10=600\ \text{N}.
  2. 2Sahəni SI vahidinə çevir: 400 sm2=0.04 m2400\ \text{sm}^2=0.04\ \text{m}^2.
  3. 3Təzyiqi hesabla: p=F/S=600/0.04=15000 Pa=15 kPap=F/S=600/0.04=15000\ \text{Pa}=15\ \text{kPa}.
✎İkinci kərpicin süngərə göstərilən təzyiqə təsirini tap
  1. 1Qüvvəni müəyyən et: Süngərə təsir edən ümumi qüvvə iki kərpicin ağırlığının cəmi olduğundan iki dəfə artır.
  2. 2Nəticə çıxar: Təmas sahəsi SS sabit qaldığından p=F/Sp=F/S nisbətinə görə təzyiq də iki dəfə artır.
🚫Tez-tez səhv

Kərpicin hansı üzü üstə qoyulmasından asılı olmayaraq onun ağırlıq qüvvəsi dəyişmir — dəyişən yalnız təmas sahəsi və ona görə təzyiqdir.

🚫Tez-tez səhv

Dəftərxana sancağını sıxan barmaqlara Nyutonun üçüncü qanununa görə bərabər qüvvə təsir edir; ağrının fərqi qüvvədə yox, təmas sahəsindədir.

⚠️Diqqət

p=F/Sp=F/S düsturuna qoymazdan əvvəl sahəni sm2\text{sm}^2-dən m2\text{m}^2-ə çevir, əks halda nəticə min dəfələrlə səhv çıxır.

💡Qeyd

Kəsici alətlərin ağzı iti, zərbəyə davamlı hissələri isə enli hazırlanır, çünki kiçik sahə eyni qüvvədə daha böyük təzyiq yaradır.

Qaydalar

  1. 1Səthə perpendikulyar təsir edən qüvvənin səthin sahəsinə olan nisbəti təzyiq adlanır: p=F/Sp = F/S.
  2. 2Təzyiqin vahidi paskaldır (Pa); 1 Pa=1 N/m21\ \text{Pa} = 1\ \text{N/m}^2.
  3. 3Təzyiq skalyar kəmiyyətdir.
  4. 4Qüvvə sabit qalarkən təmas sahəsi azaldıqca təzyiq artır, sahə artdıqca təzyiq azalır.
  5. 5Cismin ağırlıq qüvvəsi onun hansı üzü üstə qoyulmasından asılı deyil; başqa üzü üstə qoyulduqda təmas sahəsi dəyişdiyi üçün təzyiq fərqli olur.
  6. 6Eyni təmas sahəsi saxlanılarkən səthə təsir edən qüvvə artırılarsa, təzyiq də mütənasib olaraq artır.

Məşq

4 asan · 4 orta · 4 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq