fiz8-3.2· Bölmə 3 Təzyiq· ~13 dəq

Maye və qazların təzyiqi

Hidrostatik təzyiq $p = \rho g h$ , birləşmiş qablar qanunu, Paskal qanunu, hidravlik maşın və atmosfer təzyiqi.

Sükunətdə olan mayelər öz çəkiləri ilə qabın dibinə və divarlarına təzyiq göstərir; bu təzyiq hidrostatik təzyiq adlanır və $p = \rho g h$ düsturu ilə hesablanır, burada $\rho$ mayenin sıxlığını, $h$ isə maye sütununun hündürlüyünü bildirir. Hidrostatik təzyiq maye sütununun hündürlüyündən və mayenin sıxlığından asılı olsa da, qabın oturacağının sahəsindən asılı deyil. Qazın təzyiqi isə molekulların xaotik hərəkəti zamanı bir-biri və qabın divarı ilə toqquşması nəticəsində yaranır və manometrlə ölçülür. Birləşmiş qablarda müxtəlif sıxlıqlı mayelərin sütun hündürlükləri sıxlıqları ilə tərs mütənasibdir: $h_2/h_1 = \rho_1/\rho_2$ . Paskal qanununa görə, qapalı qabdakı mayeyə və ya qaza tətbiq olunan xarici təsir bütün istiqamətlərdə bərabər ötürülür; bu qanunla işləyən mexanizmlərə hidravlik maşın deyilir, hər iki porşendə təzyiq bərabər olduğundan qüvvələrlə sahələr arasında əlaqə tapmaq mümkündür. Atmosfer təzyiqi barometrlə ölçülür və Yer səthindən hər $12\ \text{m}$ yüksəkliyə qalxdıqca təqribən $133\ \text{Pa}$ ( $1\ \text{mm c.süt.}$ ) qədər azalır.

📌Nümunə

Məsələn: hündürlüyü $2\ \text{sm}$ olan civə sütunu $\rho = 13600\ \text{kq/m}^3$ və $g = 10\ \text{m/san}^2$ üçün $p = \rho g h = 2720\ \text{Pa} = 2.72\ \text{kPa}$ təzyiq yaradır.

Əsas terminlər

Hidrostatik təzyiq — Sükunətdə olan mayenin öz çəkisi ilə qabın dibinə və divarlarına göstərdiyi təzyiq:

p=\rho g h

; qabın oturacağının sahəsindən asılı deyil.

Qazın təzyiqi — Molekulların xaotik hərəkəti zamanı bir-biri və qabın divarı ilə toqquşması nəticəsində yaranan təzyiq; manometrlə ölçülür.

Birləşmiş qablar qanunu — Birləşmiş qablarda maye sütunlarının hündürlükləri sıxlıqları ilə tərs mütənasibdir:

h_2/h_1=\rho_1/\rho_2

Paskal qanunu — Qapalı qabdakı mayeyə və ya qaza tətbiq olunan xarici təsir bütün istiqamətlərdə bərabər ötürülür.

Hidravlik maşın — Paskal qanunu ilə işləyən mexanizm, məsələn domkrat; hər iki porşendə təzyiq bərabər olduğundan

F_1/S_1=F_2/S_2

Atmosfer təzyiqi — Yeri əhatə edən hava təbəqəsinin yaratdığı təzyiq; barometrlə ölçülür, hər

12\ \text{m}

yüksəklikdə təqribən

133\ \text{Pa}

azalır.

Hidrostatik təzyiq ↔ atmosfer təzyiqi

Xüsusiyyət	Hidrostatik təzyiq	Atmosfer təzyiqi
Səbəb	Mayenin öz çəkisi	Hava təbəqəsinin çəkisi
Düstur	$p=\rho g h$	Sabit sıxlıq düsturu yoxdur, hündürlüklə dəyişir
Ölçü cihazı	Manometr	Barometr

Hər iki təzyiq növü sükunətdə olan mühitin öz çəkisindən yaranır, lakin fərqli cihazlarla ölçülür.

Bölmənin əsas düsturları

Kəmiyyət	Düstur
Hidrostatik təzyiq	$p=\rho g h$
Birləşmiş qablar	$h_2/h_1=\rho_1/\rho_2$
Açıq qabda qazın təzyiqi	$p=p_0+\rho g h$
Hidravlik maşın	$F_1/S_1=F_2/S_2$

Bölmənin əsas düsturları: hidrostatik təzyiqdən hidravlik maşına qədər.

✎Civə sütununun təzyiqini hesabla

1Hündürlüyü SI vahidinə çevir: $2\ \text{sm}=0.02\ \text{m}$ .
2Düsturu tətbiq et: $p=\rho g h=13600\cdot 10\cdot 0.02=2720\ \text{Pa}=2.72\ \text{kPa}$ .

✎Gölün dibindəki ümumi təzyiqi hesabla

1Hidrostatik təzyiqi tap: $p_{\text{su}}=\rho g h=1000\cdot 10\cdot 10=100000\ \text{Pa}=100\ \text{kPa}$ .
2Atmosfer təzyiqini paskala çevir: $760\ \text{mm c.süt.}\times 133\approx 101080\ \text{Pa}\approx 101.08\ \text{kPa}$ .
3Ümumi təzyiqi tap: $p=100\ \text{kPa}+101.08\ \text{kPa}=201.08\ \text{kPa}$ .

🚫Tez-tez səhv

Hidrostatik təzyiq qabın oturacağının sahəsindən asılı deyil — yalnız mayenin sıxlığından və sütun hündürlüyündən asılıdır.

🚫Tez-tez səhv

Birləşmiş qablarda sütunu daha hündür olan mayenin sıxlığı, əksinə, daha kiçikdir: $h_2/h_1=\rho_1/\rho_2$ .

⚠️Diqqət

$p=\rho g h$ düsturuna qoymazdan əvvəl hündürlüyü santimetrdən metrə çevir.

💡Qeyd

Açıq ucda qazın təzyiqi atmosfer təzyiqi ilə əlavə maye sütununun hidrostatik təzyiqinin cəminə bərabərdir: $p=p_0+\rho g h$ .

Qaydalar

1Hidrostatik təzyiq $p = \rho g h$ düsturu ilə hesablanır və qabın oturacağının sahəsindən asılı deyil.
2Qazın təzyiqi molekulların xaotik hərəkəti zamanı bir-biri və qabın divarı ilə toqquşması nəticəsində yaranır.
3Birləşmiş qablarda maye sütunlarının hündürlükləri sıxlıqları ilə tərs mütənasibdir: $h_2/h_1 = \rho_1/\rho_2$ .
4Paskal qanununa görə, qapalı qabdakı mayeyə və ya qaza tətbiq olunan təsir bütün istiqamətlərdə bərabər ötürülür.
5Paskal qanunu ilə işləyən mexanizmlərə hidravlik maşın deyilir; domkrat buna nümunədir.
6Atmosfer təzyiqi barometrlə ölçülür və $1\ \text{mm c.süt.} \approx 133\ \text{Pa}$ -a bərabərdir.
7Sağ ucu açıq olan qabda qazın təzyiqi atmosfer təzyiqi ilə əlavə maye sütununun hidrostatik təzyiqinin cəminə bərabərdir: $p = p_0 + \rho g h$ .

Məşq

7 asan · 7 orta · 7 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq