fiz8-2.2· Bölmə 2 İş və enerji· ~13 dəq

Güc

Gücün tərifi $N = A/t$ , vahidi vatt, at gücü vahidi $1\ \text{a.g.} = 736\ \text{Vt}$ .

Fizikada güc kəmiyyəti işin nə qədər tez görüldüyünü, yəni işin görülmə yeyinliyini xarakterizə edir. Sahələri bərabər olan tarlaları şumlayan traktor və öküz bərabər iş görür, lakin traktor bu işi daha tez gördüyünə görə onun gücü öküzün gücündən böyükdür. Görülən işin bu işin görülməsinə sərf olunan zamana nisbəti güc adlanır: $N = A/t$ , burada $N$ — güc, $A$ — iş, $t$ — işin görülməsinə sərf olunan zamandır. Güc skalyar kəmiyyətdir və BS-də vahidi ingilis alimi Ceyms Vattın şərəfinə vatt ( $\text{Vt}$ ) adlanır: $1$ saniyədə $1$ coul iş görən mexanizmin gücü $1\ \text{Vt}$ -a bərabərdir, yəni $1\ \text{Vt}=1\ \text{C}/\text{san}$ . BS-də olmayan əlavə vahid kimi at gücü ( $\text{a.g.}$ ) də istifadə olunur: $1\ \text{a.g.}=736\ \text{Vt}$ . Eyni işi fərqli zamanlarda görən iki mexanizmdən işi daha tez görəni daha böyük gücə malikdir, çünki güc zamana tərs mütənasibdir. Sabit sürətlə hərəkət edən cismə tətbiq olunan qüvvənin gücünü birbaşa $N=F\cdot \text{Ʋ}$ düsturu ilə də hesablamaq olar.

📌Nümunə

Məsələn: dartı qüvvəsi $46\ \text{kN}$ , sürəti isə $3.2\ \text{m/san}$ olan traktorun mühərrikinin gücü $N=F\cdot \text{Ʋ}=46000\cdot 3.2=147200\ \text{Vt}$ , yəni $200\ \text{a.g.}$ təşkil edir.

Əsas terminlər

Güc — İşin görülmə yeyinliyini göstərən skalyar kəmiyyət:

N = A/t

Vatt — Gücün BS vahidi, Ceyms Vattın şərəfinə adlandırılıb:

1\ \text{Vt} = 1\ \text{C}/\text{san}

At gücü — BS-də olmayan əlavə güc vahidi:

1\ \text{a.g.} = 736\ \text{Vt}

N = F \cdot \text{Ʋ}

düsturu — Sabit sürətlə hərəkət edən cismə tətbiq olunan qüvvənin gücünü birbaşa hesablamaq üçün istifadə olunan düstur.

Gücün zamandan asılılığı — İş sabit qaldıqda, işin görülmə zamanı azaldıqca güc artır — güc zamana tərs mütənasibdir.

Coul — İşin BS vahidi; vatt bu vahidin saniyəyə nisbəti kimi təyin olunur:

1\ \text{Vt}=1\ \text{C}/\text{san}

Güc vahidləri

Vahid	İşarə	Münasibət	Sahə
Vatt	$\text{Vt}$	$1\ \text{Vt}=1\ \text{C}/\text{san}$	BS vahidi
At gücü	$\text{a.g.}$	$1\ \text{a.g.}=736\ \text{Vt}$	BS-dən kənar əlavə vahid

Gücün BS vahidi vatt, əlavə vahidi isə at gücüdür; ikisi arasında sabit münasibət var.

Müxtəlif mənbələrin gücü

Mənbə	Gücü
Dünyanın ən güclü mühərriki	$80$ meqavat ( $110000\ \text{a.g.}$ )
Tarlanı şumlayan traktor	$147200\ \text{Vt}$ ( $200\ \text{a.g.}$ )
İnsan ürəyi (sutkada)	$\approx 1.46\ \text{Vt}$

Güc kəmiyyəti kiçik bioloji proseslərdən nəhəng mühərriklərə qədər geniş diapazonu əhatə edir.

✎Traktor mühərrikinin gücünü tap

1Qüvvəni SI vahidinə çevir: $46\ \text{kN} = 46000\ \text{N}$ .
2Düsturu tətbiq et: $N=F\cdot \text{Ʋ}=46000\cdot 3.2=147200\ \text{Vt}$ .
3At gücünə çevir: $147200/736=200\ \text{a.g.}$ .

✎Forkliftin mühərrikinin gücünü tap

1Qüvvəni tap: $2$ ton $=2000\ \text{kq}$ üçün $F=mg=2000\cdot 10=20000\ \text{N}$ .
2İşi hesabla: $4\ \text{m}$ qaldırıldıqda $A=F\cdot s=20000\cdot 4=80000\ \text{C}$ .
3Gücü hesabla: $5\ \text{san}$ ərzində $N=A/t=80000/5=16000\ \text{Vt}$ .

🚫Tez-tez səhv

Meqa ön şəkilçisi $10^3$ deyil, $10^6$ dəfəni bildirir: $80$ meqavat $=80000000\ \text{Vt}$ .

⚠️Diqqət

Sürəti $\text{km/saat}$ -dan $\text{m/san}$ -a çevirmədən $N=F\cdot \text{Ʋ}$ düsturuna qoymaq səhv nəticə verir: $72\ \text{km/saat}=20\ \text{m/san}$ .

🚫Tez-tez səhv

Gücü tapmaq üçün qüvvəni birbaşa zamana bölmək olmaz — əvvəlcə iş $A=F\cdot s$ tapılmalı, sonra bu iş zamana bölünməlidir.

💡Qeyd

Vatt işin zamana nisbətidir ( $1\ \text{Vt}=1\ \text{C}/\text{san}$ ), coul işin, nyuton isə qüvvənin vahididir — bunları qarışdırma.

Qaydalar

1Görülən işin bu işin görülməsinə sərf olunan zamana nisbəti güc adlanır: $N=A/t$ .
2Güc skalyar kəmiyyətdir və BS-də vahidi vatt ( $\text{Vt}$ )-dır: $1\ \text{Vt}=1\ \text{C}/\text{san}$ .
3Vatt vahidi ingilis alimi Ceyms Vattın şərəfinə adlandırılıb.
4BS-də olmayan əlavə güc vahidi at gücüdür ( $\text{a.g.}$ ): $1\ \text{a.g.}=736\ \text{Vt}$ .
5İş sabit qaldıqda, işin görülmə zamanı azaldıqca güc artır — güc zamana tərs mütənasibdir.
6Sabit sürətlə hərəkət edən cismin mühərrikinin gücü $N=F\cdot \text{Ʋ}$ düsturu ilə də hesablana bilər.

Məşq

6 asan · 6 orta · 6 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq