Aşıq Ələsgər «Dağlar» (qoşma)
Aşıq Ələsgərin “Dağlar” qoşmasını və şeirdə işlənən metafor bədii ifadə vasitəsini öyrənəcəksən.
Bu dərsdə Aşıq Ələsgərin (1821-1926) həyatı və “Dağlar” qoşması ilə tanış olacaqsan. Aşıq Ələsgər aşıq şeirinin demək olar ki, bütün formalarına müraciət etmiş, yüzlərlə qoşma, gəraylı, təcnis, qıfılbənd və dodaqdəyməz yaratmışdır; əsərləri bütün dövrlərdə bəyənilmiş, məclislərdə ifa olunmuş və maraqla oxunmuşdur. “Dağlar” qoşmasında dağlar bahar, yay və payız fəsillərində müxtəlif görkəm alır, yoxsulu, ərbabı, şahı və gədanı bir-birindən aralı tutmur, xəstə üçün təpəsində qar olur, gah gəlib-gedəni peşman edir, gah qeyzə gəlib nahaq qan edir, sərdara söz demir, şaha baş əymir. Şeirin sonunda Aşıq Ələsgər özünü Məcnuntək yardan yaralı adlandıraraq öz adını çəkir. Dərsdə həmçinin metafor bədii ifadə vasitəsi ilə tanış olacaqsan: metafor bir əlamətin başqa əşya, varlıq və ya hadisə üzərinə köçürülməsi yolu ilə yaranır və təşbehdən fərqli olaraq müqayisə olunan tərəflərdən biri iştirak etmir. İnsana aid xüsusiyyətlərin təbiətə keçirilməsi ilə yaranan metaforlara ədəbiyyatda daha çox rast gəlinir.
Məsələn: «Üzü günəş kimi işıq saçan qızım susmasın» cümləsi «Günəşim susmasın» şəklinə salınanda təşbeh metafora çevrilir.
Əsas terminlər
| Bənd | Əsas təsvir |
|---|---|
| I bənd | Bahar fəsli, süsənli-sünbüllü-lalalı dağlar, yoxsulu, ərbabı, şahı, gədanı bir-birindən aralı tutmayan dağlar |
| II bənd | Xəstə üçün təpəsində olan qar, hər cür çiçək, abi-həyat və möhnəti, məlalı dağıdan dağlar |
| V bənd | Gah çiskin, gah duman gətirən, qəzəbləndikdə haqsız qan tökən dağlar |
| VI bənd | Sərdara söz deməyən, şaha baş əyməyən, qüdrətdən səngərli-qalalı dağlar |
| VII bənd | Ellərin köçdüyü, Aşıq Ələsgərin özünü Məcnuna bənzətdiyi son bənd |
- 1Başlanğıc cümlə: «Üzü günəş kimi işıq saçan qızım susmasın» cümləsində üz günəşə bənzədilərək təşbeh yaradılır.
- 2Dəyişiklik: Müqayisə olunan tərəflərdən biri (günəş adı) cümlədən çıxarılıb, ifadə «Günəşim susmasın» şəklinə salınır.
- 3Nəticə: Artıq iki tərəfdən biri iştirak etmədiyi üçün metafor yaranır və ifadənin bədii təsiri artır.
Şeirdə dağlara birbaşa müraciət olunur; «dönürsən», «bənzərsən» kimi ikinci şəxs formaları bunu göstərir.
Metaforu təşbehlə qarışdırma: metaforda müqayisə olunan tərəflərdən biri (məsələn, «günəş» sözü) açıq işlədilmir.
Qaydalar
- 1Aşıq Ələsgər (1821-1926) aşıq şeirinin demək olar ki, bütün formalarına müraciət etmiş, yüzlərlə qoşma, gəraylı, təcnis, qıfılbənd və dodaqdəyməz yaratmışdır.
- 2“Dağlar” qoşmasında dağlar yoxsulu, ərbabı, şahı və gədanı bir-birindən aralı tutmur.
- 3Metafor bir əşya, varlıq və ya hadisəyə məxsus əlamətin başqa bir əşya, varlıq və ya hadisə üzərinə köçürülməsi yolu ilə yaranan məcazdır.
- 4Təşbehdən fərqli olaraq, metaforda müqayisə olunan iki tərəfdən biri iştirak etmir.
- 5İnsana aid olan əlamətlərin təbiətə və cansız varlıqlara köçürülməsi ilə yaranan metaforlara bədii ədəbiyyatda daha çox rast gəlinir.
- 6“Dağlar” qoşması doğma yurdun gözəlliyini əks etdirərək oxucuda ilk misralardan xoş ovqat və fərəh hissi yaradır.
Məşq
6 asan · 6 orta · 6 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir