phys7-6.6· 6. Mexaniki rəqslər və dalğalar· ~13 dəq

Səsin sürəti. Əks-səda

Səsin əks olunması, exolokasiya.

Səs müxtəlif mühitlərdə fərqli sürətlə yayılır. Bərk cisimlərdə molekullar sıx yerləşdiyindən səs ən sürətli, mayelərdə daha yavaş, qazlarda isə ən yavaş yayılır. Havada səs sürəti təxminən 340 m/s340\ \text{m/s}-dir. Səs dalğaları maneəyə çatdıqda əks oluna bilər. Əgər əks olunan səs ilk səsdən 0.1 s0.1\ \text{s} sonra qayıdarsa, onu ayrıca səs kimi eşidirik; buna əks-səda deyilir. Buna görə maneə ən azı 17 m17\ \text{m} uzaqlıqda olmalıdır. Exolokasiya – səsin əks olunması vasitəsilə maneəyə qədər məsafəni təyin etmə üsuludur: s=vst2s = \frac{v_s t}{2}. Yarasa, delfin kimi heyvanlar exolokasiyadan istifadə edir. İnsanlar sonar (hidrolokator) vasitəsilə sualtı obyektləri aşkar edir, exolotla isə dənizin dərinliyini ölçür.

📌Nümunə

Məsələn: exolot səs impulsu göndərir, əks-səda 4 s4\ \text{s} sonra qayıdırsa, dərinlik s=1500×42=3000 ms = \frac{1500 \times 4}{2}=3000\ \text{m} olur.

Qaydalar

  1. 1Səs bərk cisimlərdə ən sürətli, mayelərdə orta, qazlarda ən yavaş yayılır.
  2. 2Havada səs sürəti təxminən 340 m/s340\ \text{m/s}-dir.
  3. 3Əks-sədanın eşidilməsi üçün maneə ən azı 17 m17\ \text{m} uzaqda olmalıdır ki, səs 0.1 s0.1\ \text{s}-dən gec qayıtsın.
  4. 4Exolokasiya düsturu: s=vst2s = \frac{v_s t}{2}, burada ss maneəyə qədər məsafə, vsv_s səs sürəti, tt səsin gedib-qayıtma vaxtıdır.
  5. 5Sonar (hidrolokator) sualtı obyektləri aşkar etmək, exolot isə dənizin dərinliyini ölçmək üçün istifadə olunur.
  6. 6Yarasalar havada, delfinlər isə suda oriyentasiya üçün təbii exolokasiyadan istifadə edir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq