Fiziklər təbiəti necə öyrənirlər?
Elmi metodun dörd mərhələsi — sual və müşahidə, fərziyyə, təcrübə və paylaşma — konkret nümunələrlə.
Fiziklər təbiəti öyrənərkən elmi metoddan istifadə edirlər. Elmi metod müəyyən ardıcıllıqla tətbiq olunan addımlardan ibarət öyrənmə üsuludur və dörd mərhələdən keçir. Birinci mərhələdə sual verilir və müşahidə aparılır; müşahidə duyğu orqanları vasitəsilə hadisələr haqqında məlumat toplamaqdır, lakin duyğu orqanlarının imkanları məhdud olduğundan mikroskop, teleskop və anemometr kimi cihazlardan, kəmiyyətləri ölçmək üçün isə tərəzi, termometr, menzurka, voltmetr və saniyəölçəndən istifadə olunur. İkinci mərhələdə sualı cavablandırmaq üçün fərziyyə irəli sürülür. Üçüncü mərhələdə fərziyyəni sınamaq üçün təcrübə planlaşdırılıb həyata keçirilir. Dördüncü mərhələdə isə əldə olunan nəticələr qrafik, diaqram, sxem və ya sadə modellərdən istifadə edilərək digər alimlərlə paylaşılır. Elektrik hadisələri də — şimşək çaxması, lampanın yanması və voltmetrlə gərginliyin ölçülməsi — məhz bu üsulla öyrənilir.
Məsələn: yağış gölməçələrinin isti havada tez qurumasını müşahidə edən şagird istiliyin suyun buxarlanmasını sürətləndirməsi fərziyyəsini irəli sürür və bunu iki eyni qabla təcrübə aparıb buxarlanma müddətlərini müqayisə edərək yoxlayır.
Əsas terminlər
| Cihaz | Ölçdüyü / müşahidə etdiyi |
|---|---|
| Mikroskop | Çox kiçik cisimlər |
| Teleskop | Uzaq planet və ulduzlar |
| Anemometr | Küləyin istiqaməti |
| Tərəzi | Kütlə |
| Termometr | Temperatur |
| Menzurka | Mayenin həcmi |
| Voltmetr | Gərginlik |
| Saniyəölçən | Müddət |
Duyğu orqanlarının imkanları məhdud olduğu üçün müşahidə və ölçmə üçün bu cihazlardan istifadə olunur.
| Mərhələ | Təsviri | Nümunə |
|---|---|---|
| Sual və müşahidə | Duyğu orqanları ilə hadisə haqqında məlumat toplamaq və sual vermək | Dənizdə suyun qabarıb-çəkilməsini görüb sual vermək |
| Fərziyyə | Sualı cavablandırmaq üçün fikir irəli sürmək | İstilik suyun buxarlanmasını sürətləndirir fikrini irəli sürmək |
| Təcrübə | Fərziyyəni sınamaq üçün addımlar aparmaq | İki eyni qabla buxarlanma müddətlərini müqayisə etmək |
| Paylaşma | Nəticələri qrafik, diaqram, sxem və ya modellə bölüşmək | Rezerfordun atom modelini təqdim etməsi |
Hər mərhələ özündən əvvəlkinin nəticəsi üzərində qurulur.
- 1Sual və müşahidə: Yağış gölməçələrinin isti havada tez qurudugu müşahidə edilir.
- 2Fərziyyə: İstiliyin suyun buxarlanmasını sürətləndirdiyi fikri irəli sürülür.
- 3Təcrübə: Eyni formalı iki qaba bərabər miqdarda su tökülüb, fərqli şəraitdə saxlanaraq buxarlanma müddətləri müqayisə edilir.
- 4Paylaşma: Əldə olunan nəticə qrafik və ya sxemlə digər şagirdlərə çatdırılır.
- 1Kütləni ölçmək: Cismin kütləsini ölçmək üçün tərəzidən istifadə olunur.
- 2Həcmi ölçmək: Mayenin həcmini ölçmək üçün menzurkadan istifadə olunur.
- 3Gərginliyi ölçmək: Batareyanın gərginliyini ölçmək üçün voltmetrdən istifadə olunur.
- 4Müddəti ölçmək: Hadisənin nə qədər davam etdiyini ölçmək üçün saniyəölçəndən istifadə olunur.
Mərhələləri qarışdırmayın: yalnız fikir irəli sürmək fərziyyədir, bu fikri sınamaq üçün addımları həyata keçirmək isə təcrübədir.
Mikroskop çox kiçik cisimlər, teleskop uzaq planet və ulduzlar, anemometr isə küləyin istiqaməti üçündür — bunları qarışdırmayın.
Termometrlə temperatur ölçmək elektrik hadisəsi deyil; mətndə elektrik hadisələrinə yalnız şimşək çaxması, lampanın yanması və voltmetrlə gərginlik ölçülməsi aid edilir.
Ardıcıllığı yadda saxlamaq üçün: sual və müşahidə → fərziyyə → təcrübə → paylaşma.
Qaydalar
- 1Elmi metod dörd ardıcıl mərhələdən ibarətdir: sual və müşahidə, fərziyyə, təcrübə, paylaşma.
- 2Müşahidə aparmaq duyğu orqanları vasitəsilə hadisələr haqqında məlumat toplamaqdır.
- 3Duyğu orqanlarının imkanları məhdud olduğu üçün mikroskop, teleskop və anemometr kimi cihazlardan istifadə olunur.
- 4Kəmiyyətləri ölçmək üçün tərəzi, termometr, menzurka, voltmetr və saniyəölçəndən istifadə olunur.
- 5Fərziyyə sualı cavablandırmaq üçün irəli sürülən və təcrübə ilə yoxlanılan fikirdir.
- 6Təcrübə fərziyyəni sınamaq üçün ardıcıllıqla həyata keçirilən addımlardan ibarət fəaliyyətdir.
- 7Paylaşma mərhələsində nəticələr qrafik, diaqram, sxem və ya sadə modellərlə digər alimlərə çatdırılır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir