Fiziklər təbiət haqqında nə bilirlər?
Qədim yunan filosoflarının təbiətlə bağlı yanlış fikirləri, fizikanın müasir nailiyyətləri və təbiət hadisələrinin işıq və istilik kimi qruplara bölünməsi.
Fizikanın məqsədlərindən biri təbiət hadisələrinin baş vermə səbəblərini araşdırmaqdır. Qədimdə insanlar Günəş tutulmasını əjdahanın Günəşi udması ilə izah edirdilər, halbuki əsl səbəb Ayın Günəşin qarşısını kəsməsidir. Fizika həmçinin qüvvə, sıxlıq, kütlə, həcm və gərginlik kimi fiziki kəmiyyətlər arasındakı riyazi əlaqələri müəyyənləşdirir və dəqiq ölçmələr aparır. Qədim yunan alimlərinin fikirlərinin çoxu bu gün yanlış sayılır: Fales dünyanın sudan yarandığını və müstəvi formalı olduğunu, Demokrit atomların bölünməz olduğunu, Aristotel isə maddələrin beş elementdən ibarət olduğunu düşünürdü. Fizikanın sonrakı inkişafı bu qədim fikirləri təkzib etdi — atomlar kiçik zərrəciklərdən ibarətdir, Yer kürə formasındadır və yüzdən artıq element mövcuddur. Nyuton qüvvə ilə hərəkət, Rezerford atomun quruluşu, Eynşteyn isə Nyutonun işlərinin inkişafı ilə məşğul olub. Təbiət hadisələri işıq (əks olunma, sınma, rənglərin ayrılması) və istilik (halın dəyişməsi, genişlənmə, istilikkeçirmə, konveksiya, şüalanma) kimi qruplara bölünür.
Məsələn: relslərin istidən genişlənərək əyilməsi istilik hadisələri qrupuna aid bir nümunədir.
Əsas terminlər
| Alim | İddiası | Müasir fizikanın nəticəsi |
|---|---|---|
| Fales | Dünya sudan yaranıb və müstəvi formalıdır | Yer kürə formasındadır |
| Demokrit | Atomlar bölünməzdir | Atomlar daha kiçik zərrəciklərdən ibarətdir |
| Aristotel | Maddələr beş elementdən ibarətdir | Yüzdən artıq element mövcuddur |
Fizikanın sonrakı inkişafı qədim yunan filosoflarının bu fikirlərinin əksəriyyətini təkzib edib.
| Qrup | Aid olan hadisələr |
|---|---|
| İşıq hadisələri | Əks olunma, sınma, rənglərin ayrılması |
| İstilik hadisələri | Halın dəyişməsi, genişlənmə, istilikkeçirmə, konveksiya, şüalanma |
Öyrənilməni asanlaşdırmaq üçün təbiət hadisələri bu iki qrupa bölünür.
- 1Məlumatları yaz: Nyuton -cü ildə, Rezerford -ci ildə, Eynşteyn isə -cu ildə anadan olub.
- 2İlləri müqayisə et: olduğu üçün doğum ardıcıllığı Nyuton, Rezerford, Eynşteyndir.
- 3Fərqi hesabla: Rezerford Nyutondan il sonra anadan olub.
- 4Nəticə: Deməli, üç alim köhnədən yeniyə Nyuton, Rezerford, Eynşteyn ardıcıllığı ilə yaşayıb.
- 1Müşahidə: İsti havada relslər əyilir.
- 2Səbəbi müəyyənləşdir: Bu əyilmə cismin istidən genişlənməsi ilə baş verir.
- 3Qrupu təyin et: Genişlənmə istilik hadisələri arasında göstərilir, işıq hadisələri arasında deyil.
- 4Nəticə: Deməli, relslərin əyilməsi istilik hadisələri qrupuna aiddir.
Fales, Demokrit və Aristotelin fikirlərini qarışdırmayın: dünyanın sudan yaranıb müstəvi olması — Fales, atomların bölünməzliyi — Demokrit, beş element — Aristotelin iddiasıdır.
Nyuton, Rezerford və Eynşteynin töhfələrini qarışdırmayın: cisimlərin hərəkətini izah etməsi — Nyuton, atomun quruluşu — Rezerford, Nyutonun işlərinin inkişaf etdirilməsi — Eynşteynin töhfəsidir.
Qədim yunan alimlərinin fikirlərinin «əksəriyyəti», yəni hamısı yox, çoxu yanlış sayılır — bu fərqə diqqət et.
Yadda saxlamaq üçün: əks olunma, sınma və rənglərə ayrılma — işıq hadisələri; halın dəyişməsi, genişlənmə, istilikkeçirmə, konveksiya və şüalanma — istilik hadisələridir.
Qaydalar
- 1Fizikanın məqsədi təbiət hadisələrinin səbəblərini araşdırmaq və kəmiyyətlər arasında riyazi əlaqə qurmaqdır.
- 2Qədim yunan alimlərinin (Fales, Demokrit, Aristotel) təbiətlə bağlı fikirlərinin əksəriyyəti müasir fizikaya görə yanlışdır.
- 3Fizikanın inkişafı nəticəsində atomların kiçik zərrəciklərdən ibarət olduğu, Yerin kürə formasında olduğu və yüzdən artıq elementin mövcud olduğu müəyyən edilib.
- 4Nyuton qüvvə-hərəkət əlaqəsini, Rezerford atomun quruluşunu, Eynşteyn isə Nyutonun işlərini inkişaf etdirməklə fizikaya töhfə veriblər.
- 5Təbiət hadisələri, öyrənilməni asanlaşdırmaq üçün, işıq hadisələri (əks olunma, sınma, rənglərə ayrılma) və istilik hadisələri (halın dəyişməsi, genişlənmə, istilikkeçirmə, konveksiya, şüalanma) kimi qruplara bölünür.
- 6Fizikadakı «enerji» anlayışı biologiya (fotosintez, qida zənciri) və kimya (yanma reaksiyaları) elmlərinin inkişafına kömək edib.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir