lit7-1.5· Fəsil 1: Şifahi xalq ədəbiyyatından seçmələr· ~13 dəq

Xəzinəqaya əfsanəsi

Xalq əfsanəsi: zalım şahın qızıl-cavahiratı daşa dönür, o yer Xəzinəqaya adlanır.

Xəzinəqaya əfsanəsi Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı nümunəsidir. Əfsanədə zalım bir şahın xalqı əzərək daim müharibəyə hazırlaşması, hətta qoca bir qarının tək nəvəsini də zorla döyüşə aparması təsvir olunur. Qarı şahdan nəvəsini bağışlamasını xahiş etsə də, şah onu məsxərəyə qoyur. Qarı haqsız qan tökməyin aqibətini xatırlatdıqda şah qəzəblənir. Qarı Tanrıya yalvarır ki, bu haqsız səfərə imkan verməsin; göy guruldayır, şimşək çaxır, şahın qızıl-cavahiratı daşa dönür. Şah geri qayıdır, o yerə bundan sonra “Xəzinəqaya” deyilir. Əsərin ideyası: zülmlə əldə olunan sərvət xeyir gətirmir, haqsızlıq cəzasız qalmır. Şagirdlər bəzən əsəri səhvən gənc qəhrəmanın xəzinə axtardığı macəra kimi başa düşürlər, lakin mətndə belə personaj yoxdur.

📌Nümunə

Məsələn: sualda ‘Qoca qarının Tanrıya yalvarışından sonra nə baş verir?’ – düzgün cavab ‘Şahın xəzinəsi daşa dönür’ olmalıdır.

Əsas terminlər

Əfsanə — Bir yerin, adın və ya hadisənin yaranmasını yarı-real, yarı-fantastik şəkildə izah edən şifahi xalq ədəbiyyatı janrı.
Obraz — Əsərdə müəyyən xarakter və keyfiyyətləri təcəssüm etdirən personaj; bu əfsanədə şah və qoca qarı belə obrazlardır.
İdeya — Əsərin oxucuya çatdırmaq istədiyi əsas fikir; bu əfsanədə haqsızlığın cəzasız qalmamasıdır.
Mövzu — Əsərdə təsvir olunan hadisələrin əsasını təşkil edən problem; bu əfsanədə zülmlə qazanılan sərvətin dəyərsizliyidir.
Simvol (simvolizm) — Bir əşya və ya hadisənin öz gerçək mənasından başqa, dərin, üstüörtülü məna daşıması.
Süjet — Əsərdəki hadisələrin bir-biri ilə səbəb-nəticə əlaqəsində düzülmüş ardıcıllığı.
Əsər kartı
MüəllifƏsərJanrƏsas mövzu
Xalq əsəri (anonim)XəzinəqayaƏfsanəHaqsızlıqla qazanılan sərvətin cəzalandırılması

Əfsanənin əsas göstəriciləri.

Obrazlar
ObrazSəciyyəsi
ŞahZalım, xalqını əzən, qoca qarının xahişini məsxərəyə qoyan hökmdar
Qoca qarıMüdrik və ədalətli; haqsızlığı xatırladıb Tanrıya yalvaran obraz

Əfsanənin iki əsas obrazının qarşılaşdırılması.

✎İdeya təhlili: haqsızlığın cəzası
  1. 1Haqsızlıq: Şah xalqını əzərək daim müharibəyə hazırlaşır və qoca qarının tək nəvəsini zorla döyüşə aparır.
  2. 2Xahiş və rədd: Qarı nəvəsinin bağışlanmasını xahiş edir, şah isə onu məsxərəyə qoyub imtina edir.
  3. 3Xəbərdarlıq və dua: Qarı haqsız qan tökməyin aqibətini xatırladır, şah qəzəblənir; qarı Tanrıya yalvarır ki, haqsız səfərə imkan verilməsin.
  4. 4Cəza: Göy guruldayır, şimşək çaxır, şahın qızıl-cavahiratı daşa dönür və şah geri qayıtmalı olur.
💡Qeyd

Əfsanə çox vaxt bir yerin adının haradan gəldiyini izah edir — bu əsərdə də yer sonda «Xəzinəqaya» adlanır, çünki şahın xəzinəsi orada daşa dönür.

🚫Tez-tez səhv

Əsəri gənc bir qəhrəmanın xəzinə axtardığı macəra hekayəsi kimi düşünmək səhvdir — mətndə belə bir personaj yoxdur, xəzinə ilə bağlı hadisə şahın öz cəzalandırılmasıdır.

🚫Tez-tez səhv

Janrı nağıl adlandırmaq səhvdir; bu əsər bir yerin adının yaranmasını izah etdiyi üçün əfsanədir, dastan da deyil.

Qaydalar

  1. 1«Xəzinəqaya əfsanəsi» janrına görə ƏFSANƏDİR (dərslikdə ixtisarla verilib).
  2. 2Əsas obrazlar zalım şah və nəvəsinin döyüşə aparılmamasını diləyən qoca qarıdır.
  3. 3Qarı şahdan nəvəsini bağışlamasını xahiş edir, lakin şah rədd edib onu məsxərəyə qoyur.
  4. 4Qarının duasından sonra göy guruldayır, şimşək çaxır və şahın qızıl-cavahiratı daşa dönür.
  5. 5Xəzinənin daşa döndüyü yerə həmin gündən «Xəzinəqaya» deyilməyə başlanır.
  6. 6Əsərin əsas ideyası: haqsızlıqla, zülmlə qazanılmış sərvət cəzasız qalmır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq