Dastan: «Koroğlu» — «Durna teli» qolu
Koroğlu və dəliləri; xalq qəhrəmanlıq dastanı.
«Koroğlu» Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının ən böyük qəhrəmanlıq dastanıdır; o, müəyyən bir müəllifə deyil, xalqa məxsus olduğu üçün anonim (müəllifsiz) əsər sayılır. Dastan həcmcə böyük, nəzm (şeir) və nəsrin (düz yazının) növbələşməsi ilə qurulan, qəhrəmanlıq və məhəbbət mövzularını əhatə edən epik janrdır. «Koroğlu» dastanı ayrı-ayrı süjetlərdən — qollardan ibarətdir; dastanın belə nisbətən müstəqil hissələrinə «qol» (bəzən «boy») deyilir, «Durna teli» də bu dastanın məhz bir qoludur. Dastanın baş qəhrəmanı xalqın haqq-ədalət uğrunda mübarizə aparan igidi Koroğludur; onun ətrafına yığışan döyüşçü silahdaşlarına dəlilər deyilir, atı Qırat və sazı isə onun ən sədaqətli yoldaşlarıdır. Bu bölmədə həm də iki mühüm bədii vasitə öyrənilir: mübaliğə (şişirtmə) — qəhrəmanın gücünün, igidliyinin həddindən artıq böyüdülməsi; litota (kiçiltmə) isə əksinə, bir əlamətin həddindən çox azaldılmasıdır. Dastan nağıldan fərqli olaraq qəhrəmanlıq tarixini, real coğrafi və ictimai mühiti əks etdirir və tərkibində şeir parçaları olur.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Məlumat |
|---|---|
| Janr | Şifahi xalq qəhrəmanlıq dastanı |
| Müəllif | Müəllifsiz, xalqa məxsus (anonim) |
| Baş qəhrəman | Koroğlu |
| Quruluş | Qollardan (boylardan) ibarət; «Durna teli» bir qoludur |
| Məkan | Çənlibel |
| Obraz | Rolu / Mövqeyi |
|---|---|
| Koroğlu | Haqq-ədalət uğrunda mübarizə aparan baş qəhrəman, xalq igidi |
| Dəlilər | Koroğlunun döyüşçü silahdaşları |
| Qırat | Koroğlunun atı, sədaqətli yoldaşı |
| Saz | Koroğlunun hisslərini ifadə etdiyi ən sevimli aləti |
- 1Mübaliğə nümunəsi: «Koroğlu tək nərə çəkəndə dağlar-daşlar lərzəyə gəlir, düşmən qoşunu titrəyirdi» — qəhrəmanın gücü həqiqətdə mümkün olmayacaq dərəcədə böyüdülür.
- 2Litota nümunəsi: «İynə boyda balaca bir at belində nəhəng pəhləvan oturmuşdu» — atın «iynə boyda» təsviri əlaməti həddindən artıq kiçildir.
- 3Nəticə: Mübaliğə şişirdir, litota isə kiçildir; ikisi bir-birinin əksidir.
- 1Dastanın quruluşu: «Koroğlu» ayrı-ayrı süjetlərdən — qollardan ibarətdir; hər qol nisbətən müstəqil hissədir.
- 2Qolun yeri: «Durna teli» müstəqil əsər deyil, məhz bu böyük dastanın bir qoludur.
- 3Nəticə: «Durna teli»ni ayrı bir nağıl deyil, «Koroğlu» dastanının bir hissəsi kimi qiymətləndirmək lazımdır.
«Koroğlu»nu roman və ya hekayə sanma: roman və hekayə yazılı ədəbiyyata aiddir, «Koroğlu» isə böyük həcmli şifahi xalq dastanıdır.
Dastanın müstəqil hissəsi «qol» adlanır; «bənd» şeirin, «fəsil» yazılı nəsrin, «pərdə» isə dram əsərinin hissəsidir.
Mübaliğə ilə litotanı qarışdırma: mübaliğə şişirtmədir, litota kiçiltmədir — bunlar bir-birinin əksidir.
«Koroğlu»nun müəllifi yoxdur (xalqa məxsus, anonimdir); onu məşhur bir şairə aid etmək yanlışdır.
Qaydalar
- 1«Koroğlu» xalqa məxsus anonim (müəllifsiz) qəhrəmanlıq dastanıdır.
- 2Dastanın ayrı-ayrı müstəqil hissələrinə «qol» (və ya «boy») deyilir; «Durna teli» dastanın bir qoludur.
- 3Dastanın baş qəhrəmanı Koroğlu, onun döyüşçü silahdaşları isə dəlilərdir; atı Qırat, ən sevimli aləti sazdır.
- 4Mübaliğə əlaməti həddən artıq şişirtmək, litota isə əksinə həddən artıq kiçiltməkdir.
- 5Dastan nağıldan fərqli olaraq nəzm və nəsrin növbələşməsindən ibarətdir, qəhrəmanlıq mövzusunu və real mühiti əks etdirir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir