Əfsanə və janr fərqləri
«Xəzinəqaya əfsanəsi», «Arıların qəzəbi»; əfsanə janrı.
Əfsanə şifahi xalq ədəbiyyatının elə bir janrıdır ki, real bir yer, təbiət obyekti, hadisə və ya şəxslə bağlı yaranan xalq rəvayətidir. Əfsanənin əsas əlaməti odur ki, onun süjeti inandırıcı şəkildə qurulur və konkret bir qaya, dağ, çay, bulaq və ya hadisənin necə yaranması haqqında izah verir. «Xəzinəqaya əfsanəsi» və «Arıların qəzəbi» məhz əfsanə janrına aid əsərlərdir və müəllifi məlum deyil, yəni anonim (xalq tərəfindən) yaradılmışdır. Əfsanəni başqa janrlardan ayırmaq vacibdir: nağıl tamamilə xəyali, uydurma hadisələr üzərində qurulur və şad sonluqla bitir; dastan isə qəhrəmanlıq mövzusunda, qol və boylardan ibarət iri həcmli əsərdir. Əfsanə isə real bir obyektlə bağlı rəvayət olduğu üçün daha qısa və inandırıcı olur. Şifahi xalq ədəbiyyatının (folklorun) əsas növlərinə nağıl, dastan, əfsanə, bayatı, atalar sözü və tapmaca daxildir; bunların hamısı müəllifi məlum olmayan, şifahi yolla yayılan xalq yaradıcılığının nümunələridir.
Əsas terminlər
| Janr | Əsas əlamət | Nümunə / Fərq |
|---|---|---|
| Əfsanə | Real obyekt və ya hadisə ilə bağlı, inandırıcı süjetli rəvayət | «Xəzinəqaya əfsanəsi», «Arıların qəzəbi» |
| Nağıl | Tamamilə xəyali, uydurma hadisələr; şad sonluq | Real obyektə bağlanmır, sehrli ünsürlər ola bilər |
| Dastan | Qəhrəmanlıq mövzusu, qol və boylardan ibarət iri həcm | «Koroğlu» |
| Bayatı | Qısa, dörd misralı, yeddi hecalı lirik xalq janrı | Əfsanədən fərqli — şeir formasındadır |
| Cəhət | Əfsanə | Nağıl |
|---|---|---|
| Məzmun | Real obyektlə bağlı, inandırıcı | Tamamilə xəyali, uydurma |
| Bağlılıq | Konkret qaya, dağ, çay və ya bulaqla bağlı | Real obyektə bağlanmır |
| Müəllif | Məlum deyil (anonim) | Məlum deyil (anonim) |
- 1Sual: «Xəzinəqaya əfsanəsi» niyə nağıl deyil, məhz əfsanə sayılır?
- 2Əfsanənin əlaməti: Süjet konkret bir qaya ilə bağlıdır və inandırıcı şəkildə qurulur — bu, əfsanəyə xasdır.
- 3Nağıldan fərq: Nağıl real obyektə bağlanmayan, tamamilə xəyali-uydurma əsərdir.
- 4Nəticə: Real qaya ilə bağlı inandırıcı rəvayət olduğu üçün əsər əfsanə janrındadır.
- 1Mətn: Bir mətndə real bir dağın adının yaranması izah olunur, müəllifi göstərilmir, xalq arasında müxtəlif variantlarda danışılır.
- 2Əlamətləri ayır: Real obyektlə bağlılıq + anonimlik + şifahi yayılma və variantlılıq — folklora və xüsusən əfsanəyə xas cəhətlərdir.
- 3Nəticə: Bu mətn ən dəqiq əfsanə janrına aid edilməlidir.
Əfsanə ilə nağılı qarışdırma: əfsanə real bir obyektlə (qaya, dağ, çay, bulaq) bağlı inandırıcı rəvayətdir, nağıl isə tamamilə xəyali-uydurmadır.
Qol və boylar yalnız dastanın əlamətidir — bu cəhətə görə əsəri əfsanə yox, dastan kimi tanı («Koroğlu» dastandır).
Əfsanənin müəllifi var deyə düşünmə: əfsanə, nağıl və dastan üçü də müəllifi məlum olmayan, anonim xalq yaradıcılığıdır.
Forma fərqi (şeir/nəsr) janrı ayıran əsas əlamət deyil; əfsanəni nağıldan ayıran əsas cəhət məzmunun real obyektlə bağlılığıdır.
Qaydalar
- 1Əfsanə real yer, təbiət obyekti və ya hadisə ilə bağlı yaranan, inandırıcı süjetli xalq rəvayətidir.
- 2Əfsanə, nağıl və dastanın müəllifi məlum deyil — onlar anonim (xalq) yaradıcılığıdır.
- 3Janr fərqi: nağıl xəyali-uydurma, dastan qəhrəmanlıq (qol/boy), əfsanə isə real obyektlə bağlı rəvayətdir.
- 4«Xəzinəqaya əfsanəsi» və «Arıların qəzəbi» janrca əfsanədir.
- 5Şifahi xalq ədəbiyyatının (folklorun) növləri: nağıl, dastan, əfsanə, bayatı, atalar sözü, tapmaca.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir