Ozon

Ozon ($\ce{O3}$) oksigen elementinin allotropik formalarından biridir. Allotropiya bir elementin müxtəlif quruluşlu sadə maddələr halında mövcud olmasıdır. Oksigen əsasən iki allotrop formada – normal oksigen ($\ce{O2}$) və ozon ($\ce{O3}$) şəklində rast gəlinir. Ozonun kəşfi 1840-cı ildə alman kimyaçısı Kristian Fridrix Şönbeyn tərəfindən həyata keçirilib. O, elektrik qığılcımları zamanı yaranan spesifik iyə diqqət yetirərək yeni qazı aşkar etmişdir. Ozon molekulu üç oksigen atomundan ibarətdir və təbiətdə ildırım çaxmaları zamanı, eləcə də ultrabənövşəyi şüaların təsiri ilə yaranır. Laboratoriyada isə ozon xüsusi cihazlarda (ozonatorlarda) alınır. O, göy rəngli, özünəməxsus təzə iyə (məsələn, tufandan sonrakı hava) malik qazdır. Oksigendən daha ağır (təxminən 1,5 dəfə) və daha güclü oksidləşdiricidir. Qaynama temperaturu −112°C, donma temperaturu −192°C-dir. Stratosferdə (20–30 km hündürlükdə) konsentrasiya olunmuş ozon təbəqəsi Günəşdən gələn zərərli ultrabənövşəyi (UB) şüaların əksəriyyətini udur, bu da canlı orqanizmləri genetik zədələrdən qoruyur. Lakin insan fəaliyyəti nəticəsində atmosferə buraxılan freonlar (xlorflüorkarbonlar, $\ce{CCl2F2}$ kimi) bu qoruyucu təbəqəni incəldir. Nəticədə UB şüaların Yer səthinə çatması artaraq dəri xərçəngi, katarakta kimi halların artmasına səbəb olur. 1987-ci ildə qəbul edilmiş Monreal Protokolu freonların istifadəsini tədricən məhdudlaşdırmaqla ozon təbəqəsinin bərpasına yönələn beynəlxalq səydir. Protokola əsasən inkişaf etmiş ölkələr 1996-cı ilə qədər əsas freon növlərinin istehsalını dayandırmış, inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün isə keçid müddəti verilmişdir. Bu tədbirlər nəticəsində ozon təbəqəsinin tədricən bərpa olunduğu müşahidə edilir. Ozon həmçinin tibbdə dezinfeksiya məqsədilə, sənayedə suyun təmizlənməsində istifadə edilir. Lakin stratosferdəki ozon təbəqəsinin qalınlığı normal şəraitdə cəmi 3 mm-ə bərabər olan belə nazik təbəqədir.