Məməlilərin çoxalması, davranışı, mövsümi dəyişkənliklər
Daxili mayalanma, cift, embrion inkişaf.
Məməlilərdə mayalanma daxilidir — erkək cinsi hüceyrələr dişi orqanizminə daxil olur və mayalanma dişi cinsi yollarında baş verir. Mayalanmış yumurta hüceyrədən (ziqotdan) əmələ gələn embrion dişi orqanizminin uşaqlığında (balalığında) inkişaf edir. Embrion inkişafı zamanı xüsusi müvəqqəti orqan — cift (plasenta) formalaşır. Cift vasitəsilə döl ilə ana orqanizmi arasında qida maddələri, O₂ və CO₂ mübadiləsi həyata keçir. Müəyyən müddətdən sonra doğuş baş verir və ana balasını süd vəzilərində ifraz olunan südlə bəsləyir. Balaya qulluq instinkt əsasında formalaşır: yuva qurma, balanı qoruma, ona qida tapmağı öyrətmə kimi davranışlar müşahidə edilir. Davranış formaları instinkt (anadangəlmə, mürəkkəb şərtsiz reflekslər: miqrasiya, yuva qurma), öyrənmə (həyat boyu qazanılan təcrübə) və ünsiyyət (səs, qoxu, vizual siqnallar) kimi təsnif edilir. Mövsümi dəyişikliklərə tük dəyişmə, piy toplama, qış yuxusu (ayı, porsuq, kirpi — temperatur aşağı düşür, maddələr mübadiləsi yavaşlayır) və köçmə (şimal maralı) daxildir.
Məsələn: ayı payızda bol miqdarda piy toplayır, qışda metabolizmi yavaşlayaraq qış yuxusuna gedir — lakin bu ölüm deyil, orqanizmin əlverişsiz mövsüm şəraitinə uyğunlaşmasıdır.
Əsas terminlər
| Davranış forması | Mənşəyi | Nümunələr |
|---|---|---|
| İnstinkt | Anadangəlmə (irsi) | Miqrasiya, yuva qurma, balaya qulluq |
| Öyrənmə | Həyat boyu qazanılan | Qida tapmağı öyrənmə, təhlükədən qaçma vərdişləri |
| Ünsiyyət | Həm anadangəlmə, həm qazanılan | Səs siqnalları, qoxu izləri, vizual siqnallar |
Məməlilərdə davranış üç əsas formada təzahür edir: instinkt anadangəlmə, öyrənmə isə fərdi təcrübə əsasında formalaşır.
- 1Payızda piy toplama: Ayı payız mövsümündə bol miqdarda qida qəbul edərək dərialtı piy qatını artırır. Bu piy qış boyu enerji mənbəyi kimi istifadə ediləcək.
- 2Qış yuxusuna keçid: Temperatur aşağı düşdükcə ayının bədən temperaturu azalır, ürək döyüntüsü və tənəffüs tezliyi minimuma enir, maddələr mübadiləsi yavaşlayır. Heyvan qış yuxusuna gedir.
- 3Qış yuxusu müddəti: Qış yuxusu zamanı orqanizmin həyat fəaliyyəti dayanmır — ürək döyünür, tənəffüs davam edir, lakin çox zəifləmiş səviyyədə. Bu, orqanizmin əlverişsiz mövsüm şəraitinə uyğunlaşmasıdır.
- 4Yazda oyanma: Yaz gəldikdə temperatur yüksəlir, maddələr mübadiləsi sürətlənir və ayı normal həyat fəaliyyətinə qayıdır. Qış yuxusu müvəqqəti uyğunlaşmadır, ölüm deyil.
Ümumi səhv: Qış yuxusunu ölümlə eyniləşdirmək. Qış yuxusunda heyvanın ürək döyüntüsü, tənəffüsü və maddələr mübadiləsi minimuma ensə də, tam dayanmır. Yazda heyvan normal həyata qayıdır.
Məməlilərin çoxalmasını yadda saxlamaq üçün ardıcıllığı izlə: daxili mayalanma → ziqot → embrion → cift vasitəsilə qidalanma → doğuş → südlə bəsləmə → balaya qulluq (instinkt).
Qaydalar
- 1Məməlilərdə mayalanma daxilidir — erkək cinsi hüceyrələr dişi orqanizminə daxil olur, mayalanma dişi cinsi yollarında baş verir.
- 2Embrion dişi orqanizminin uşaqlığında (balalığında) inkişaf edir; cift (plasenta) vasitəsilə ana ilə döl arasında qida maddələri, O₂ və CO₂ mübadiləsi həyata keçir.
- 3Məməlilər balalarını süd (döş) vəzilərində ifraz olunan südlə bəsləyir; balaya qulluq instinktə əsaslanır — yuva qurma, qoruma, qida tapmağı öyrətmə daxildir.
- 4İnstinkt anadangəlmə mürəkkəb şərtsiz reflekslər zənciridir (miqrasiya, yuva qurma); öyrənmə həyat boyu qazanılan təcrübədir; ünsiyyət səs, qoxu və vizual siqnallarla həyata keçir.
- 5Mövsümi dəyişikliklər: tük dəyişmə (yazda seyrək, payızda sıx tük), piy toplama, qış yuxusu (ayı, porsuq, kirpi — bədən temperaturu düşür, metabolizm yavaşlayır), köçmə (şimal maralı).
- 6Qış yuxusu ölüm deyil — orqanizmin həyat fəaliyyətinin yavaşlamasıdır; yazda heyvan normal həyata qayıdır.
- 7Ümumi səhv: qış yuxusunu ölümlə eyniləşdirmək; qış yuxusunda heyvanın ürək döyüntüsü, tənəffüsü, maddələr mübadiləsi minimuma ensə də, dayanmır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir